Vi dømer også rettspleia den gongen nord og ne. Dei som vart forhøyrde, var jo eigenleg dømde på førehand. Det var berre ein fasit, og kom dei ikkje med den, vart det tortur. Rettsvesenet den gongen såg vel på torturen som eit samfunnsnyttig fenomen. Ein måtte berre tvinge heksa til å tilstå, for det var livsfarleg for heile samfunnet å ha ei heks buande i ei bygd eller i ein by.

Eg skreiv visst at vi i vår tid dømer rettspleia den gongen. Det er ikkje heilt sant. Journalist-standen i våre dagar gjer det i det minste ikkje. Mange av dei har aldri høyrt om at ein skal rekne den som er sikta som skuldlaus «inntil det motsatte er bevist.» Og den torturen det kan vera for menneske som ikkje kan forsvara seg å vera utropt til menneskeleg styggedom og svarte jævlar dag etter dag, den har dei inga forståing for. Slikt opplever journalistane visst som spennande forfølgjingsleik.
Gong etter gong opplever vi at media «tek opp» ei sak, og før den dei siktar ut som brotsmann, har fått sagt noko, er han eller ho dømd. Det har hendt at folk går av garde og tek livet sitt i slike tilfelle.
Hender det også at det klikkar for folk? Som det gjorde for enkelte i heksebrenningstida?
For ei tid sidan fekk vi høyre at Tjostolv Moland hadde blitt forvirra. Og at grunnen truleg var skriveri i ei viss avis om at dei hadde planlagt bankran. (Oppslaget om bankran gad eg forresten ikkje lesa, opplevde det berre som avisenes trong til å tena pengar og atter pengar på andres ulykke.)
Men eg har lenge sett ekstra på andletet til Moland når eg har sett videosnuttar på internett eller foto i avisa. Eg var sant å seia redd for korleis dette skulle gå.

Vi har kanskje vori litt naive, vi som har sett korleis media gassar seg i folks ulykke og korleis dei diktar ihop synder dei aldri har gjort. Vi har tenkt at når vi har høyrt om skitdyre badekar til slottet og løveføter og alt det der og så etterpå får vita sakas tørre fakta, da har vi lært. Dermed trur vi at media og har lært. Ein får gjera litt betre undersøkjingar og ikkje tru på det fyrste og beste!
Men media lærde kanskje ikkje det. Dei såg berre på pengepungen og fann ut at slikt får folk til å kjøpe avisa.
Og når ein mann tek livet av seg, så tenkjer vi også at «no har dei lært. Det kan ikkje vera hyggeleg for dei aktuelle journalistane å ha dette som minne seinare. ‘Tungen er en ild’ heitte det i gamle dagar. Men med avis-venger på, blir denne elden straks forferdeleg mykje farlegare enn før. Det var det Goebbels visste.»
Media lærte ikkje det. Media trur at berre dei utropar alle andre til å vera nazistar – t.d. på grunn av noko så enkelt som eit merke på ei lue eller noko slikt – da har dei sjølve vaska hendene og er skuldfrie.
Det er dei ikkje. Er det noko som minner om nazisme er det da verkeleg dette at medmenneske ikkje blir rekna for menneske men berre eit middel til å skaffe pengar. Så eg vil no be storting og regjering ta opp saka: Kva skal vi gjera for å unngå enda meir nazifisering av media? Media har makt i samfunnet. Vi må, om vi skal unngå å få eit heilt nazistisk samfunn, ta eit tak i dette. Løgner er ikkje skuldlause, ikkje om dei skaper aldri så mange pengar. Det finst ikkje noko heltemodig og ikkje noko sanningsfremjande i å kaste seg på sensasjonsgaloppen.
Vi veit jo at skulle vi setja journaliststanden for retten, så ville dei straks skrike på ytringsfridom. Men er ytringsfridom det same som å tena pengar på å sende ut ville skuldingar mot andre?

Det var ein del av folket som gjekk inn i NS. Sume gjorde det avdi dei trudde på nazismen, andre avdi dei ville motarbeide systemet innafrå. På dette området har det blitt gjort mykje urett etter krigen avdi teiepolitikken gjorde at ikkje alle som var «NS på overflata», kunne reinvaske seg etterpå.
Av dei andre som gjekk inn i NS, var det for øvrig også mange slag. Enkelte var heilt naive og trudde berre at “nazistene vil alle vel”. Sume var redde for marxismen. (Mellomkrigstidas borgarlege aviser hadde ein god del av ansvaret når enkelte var så redde for marxismen at dei ikkje hadde gangsyn i forhold til nazismen.)
Etter krigen har enkelte sagt at “eg tok feil”, medan andre samlar fanatisk på dumme ting som seinare regjeringar har gjort. Dei vil vel byggje opp sitt eige sjølvbilete på denne negative måten. Eg har til og med sett publikasjonar som spådde oppreisning for profeten/martyren Quisling. Og når folk tek til å fortelja - jamvel i fjernsynet - at regjeringa og kongen “flykta” og var «feige» - da undrast eg på om dette er ekko av det som stod i NS-avisene den gongen eller om det er ein logisk klikk. Å ta opp kampen mot det som den gongen var Europas største krigsmaskin var ikkje nettopp feigt. Men det kunne dei ikkje gjera om dei var blitt fanga av nazistane.
Eg veit jo at det også den gongen var folk som uttrykte at kongen sat “i trygghet” i London og let folket sitt vera åleine i faren. Som temperamentsfullt utbrot kan det der kanskje gå an - men ikkje som korrekt skildring av livet i hovudstaden i eit land som er i krig. Tenkje seg til at folk i Noreg kunne sjå for seg at London var tryggare enn Oslo den gongen!!! Det vantar noko i hjernekassa, trur eg.
NS-propagandaen gjorde nummer av at nett det å gjera motstand, fekk tyskarane til å øydeleggje norske byar. Dei brukte det argumentet mot kongen. Konge og Regjering fann på si side ut at tyskarane let flya bombe nett dei stadene dei meinte kongen var. Ergo var det best å ikkje fortelja kvar dei var, det ville skåne vanlege folk mest! Skulle notidsfolk påstå at dette er prov for at konge og regjering var feige, så ville eg faktisk seia: NS-propaganda! Den slags propaganda lir ikkje nettopp av logisk sans. Man tager hvad man haver!

Trygt å bruke uniform – eller?

Når ein – som eg har gjort – les alt ein kan koma over av bøker frå krigstida, er det mangt som kan få tankane i gang. Ikkje så heilt sjeldan kan eg sjå at dei som skriv, reknar med at lesaren har same røynsler frå krigstida som dei sjølve har.
Eg vil nemne eit typisk døme. Men fyrst litt om dette med uniformbruk.
Dei som dreiv motstandsarbeid, var ofte skeptiske til det militære. Quisling var for øvrig major i forsvaret, og det skjedde ein del ting i starten av krigen som fikk mi oldemor til å skrive i dagboka si: «Det norske befal har oppført seg skammelig!»
Det var såleis ikkje utan vidare slik som det seinare har blitt påstått: At folk flest skulda regjeringa og dei militær-skeptiske i samfunnet for det som hadde skjedd. Derimot var nett dei som var skeptiske til valdsbruk generelt, sterke i sin motstand mot nazismen. Mange tok på seg oppgåver som ikkje var direkte kamp-oppgåver. Sume måtte likevel dra i uniform. Eg har lesi om ein kar som treivst så ille med militær tankegang at han frå fyrsten av neitta å ha på seg militær uniform når han var av garde på «jobb». Han måtte gje seg, meiner eg å hugse, avdi det var sikrare å bruke uniform, da kunne ein bli rekna som krigsfange om ein vart teken.
Eg veit også at eit par som vart fanga da dei kom frå Shetland, hadde glede av at dei hadde uniform på. Dei vart rett og slett tekne som krigsfangar, kom til Tyskland – og overlevde krigen.
Men slik heldt det ikkje fram. Terboven sende telegram til Berlin med framlegg om at sju menn som var tekne til fange i kamp – motortorpedobåten deira var oppdaga og både fly og båtar tok del i kampen mot den eine MTB’en – at dei nettopp ikkje skulle bli rekna som vanlege krigsfangar. Dette var Hitler samd i. Og så kjem den store proklamasjonen der Hitler syner til Geneve-konvensjonen – for så vidt utan å sitere – og fyller på med klassisk nazipropaganda. Sitat frå boka om dei norske motor-torpedo-båtane: ¹

«I den senere tid har våre motstandere benyttet seg av en form for krigføring som er i strid med Genève-overenskomsten. Oppførselen til de såkalte Commandos, som er rekruttert blant frigitte forbrytere, er spesielt brutal. Av beslaglagte dokumenter fremgår at de bl.a. har instruks om å binde fanger og drepe dem uten betenkning, hvis de blir til byrde eller hindring for utførelse av et oppdrag. Enn videre har vi beslaglagt instrukser som forsvarer å drepe fanger rent prinsipielt.
Av denne grunn bekjentgjøres som tillegg til forordningen fra Wehrmacht av 7. oktober 1942, at for fremtiden vil Tyskland bruke de samme fremgangsmåter mot disse britiske sabotører og deres medskyldige, dvs at tyske tropper vil utslette dem uten nåde hvor som helst de blir funnet.»

Dermed vart sju menn henretta trass i at dei var i uniform da dei vart tekne. Lika vart senka i havet. Nazi-styret var ikkje tryggare på at det internasjonale samfunnet ville godkjenne dette enn at dei sletta spor så godt dei kunne. Det var berre det at det låg att nokre ullstrømper og den slags etter karane, og den som vart sett til å vaske strømpene, klyppa av navnetrekket «Hull». «Det ble av stor verdi etter krigen, da bevismaterialet skulle samles,» heiter det.

Det interessante med korleis dette blir fortalt i boka om MTB’ane, er den lakoniske setninga etter sitatet: «Denne bestemmelse taler for seg selv.»

Her er det tydeleg at boka vender seg til folk som hadde opplevd fem års nazistyre og nazipropaganda. Forfattaren gidd ikkje å opponere mot Hitler-påstandane i det heile teki. Det var for typisk at Hitler o.co. oppdaga at dei andre hadde tenkt å gjera ting som nazistane ville gjera sjølv (eller hadde gjort) – og så «tok att» for det. Berre det at folka på motortorpedobåtane skal vera «rekruttert blant frigitte forbrytere» er nok til at folk den gongen oppfatta dette som oppspinn og løgnpropaganda. At kriminelle kunne få ein bra «stilling» i konsentrasjonsleirane er noko vi har fått høyre om etterpå – men også utan å kjenne til forholda i konsentrasjonsleirane, hadde det norske folket ei klar kjensle av at forbrytarane var mellom dei som vandra kring oss i tyske uniformar.
Vår tids avstand frå realiteten under krigen gjer at ungdom kan koma til å ta Hitlers proklamasjon på heilt anna vis og blåøygd og overtydd forklare at: «Jamen, englenderne var jo de som BEGYNTE med å drepe fanger!» Dei har ikkje levd med ei presse som stort sett berre tala sant når ho fortalde om dødsdomar over norske menneske.
I krig er det rett nok aldri slik at den eine parten er englar og den andre berre djevlar. Likevel må vi skjøna at det hatet som voks opp under krigen delvis kom av at dei som trampa så overlegent på alle norske rettferds-kjensler samstundes kravde at vi skulle sjå på dei som edle og gode og stemple alle som var imot dei som forbrytarar.

Det stille samarbeidet

Under krigen var det naudsynt med eit veldig samarbeid mellom folk. Folk heldt saman og visste om kvarandre på ein heilt utruleg måte. Enkelte soger er ufattelege for folk i våre dagar. Ein mann som absolutt ikkje bør falle i klørne til Gestapo, oppdagar at han er på veg rett mot dei – da er det ein annan kar i nærleiken som tek til beins - og tyskarane i vill jakt etter han. Den som verkeleg hadde noko å gøyme, kom seg unna. Korleis kunne det gå til? Visste mannen som tok til beins, kva den andre gjorde? Hadde han ei aning? Eller skjedde det ut frå eit slags instinkt? – – – Kva med han som skulle til å leggje illegale aviser i ei postkasse og opplevde at ein framand mann dukka opp like ved og sa: “Ville bare si fra at tyskerne kontrollerer postkassene her i disse dagene.” Den ukjende mannen måtte vita kven som frakta illegale aviser – men “visste” det sjølvsagt ikkje til dagleg.
Dei fleste heldt saman og støtta kvarandre i å klare krigskvardagen – også det var ein vesentleg innsats. Notidas vaksne vil stort sett ikkje kunne tenkje seg inn i matsituasjonen den gongen. Brev frå den tida kan fortelja om folk som står i timevis i kø for å få kjøpt litt mjøl – og når dei endeleg kjem fram, får dei berre kjøpt krisesåpe. Likevel, står det i breva, har dei det bra så lenge dei har spekesild og kålrot.
Når avisene skrøyt av kor storarta tyskarane var overfor nordmenn og sa at kvar andre brødskive som vart eten her i landet, kom frå Tyskland, vil kanskje notidsungdom ta det for god fisk? Den gongen var det nok mange som da hugste på at den fine maten, den var reservert NS-medlem. (NB: Brød er fin mat i denne samanhengen!) Og ikkje berre det – men når soldatar skulle på perm til Tyskland, kunne ein sjå dei strene av garde med kufferten i eine og sildebutten i andre handa. Det er dei som meiner at kufferten også inneheldt matvarer. Apropos det med silda, som alt nemnt var det silda folk hadde trøysta seg med. Så vart det etter kvart mindre å få av sild – medan folk i Oslo kunne sjå på at sildebuttene drog til Tyskland.

Hat og takk litt tilfelleleg plassert?

Eg trur ikkje matvareproblema var det som skapte mest hat. Folk kunne trass i alt vera byrge over det dei klarte å få til av det dei fekk tak i. Men både forbrytarstempelet på folk som ofra livet og det at dei i det heile teki vart drepne, nørte oppunder alt som kunne vera av hat til inntrengjarane.
Men er det noko som er typisk i slike høve, er det at hatet kan bli til forfølgjing av menneske som ikkje sjølv hadde gjort noko gale. Skulle folk vera veldig huga på å dra fram ting som ikkje var bra hos oss, har dei her saklege ting å gripe fatt i. Det bør likevel helst bli gjort med måte, slik at ein ikkje får inntrykk av opp-piska syndebukktaktikk.
Noko av det som har vori vondt, har vori at ungane til NS-medlem har fått unngjelde for det foreldra har gjort.
Samstundes veit vi at dei heltane som hadde vori heime under krigen, dei som folk “kjende” på eit vis, dei fekk takken! Medan det tok mange og lange år før folk vart klar over at dei som hadde vori i fremste frontline, nemleg folka i handelsflåten, burde hatt heilt andre kår i etterkrigstidas Noreg.
For øvrig fortel soga at hatet er størst mot nordmenn som gjekk med fienden. Skikkelege tyskarar som hadde prøvd å hjelpe mange gonger – og faktisk også hadde berga ein del nordmenn – dei fekk ei heilt anna handsaming etterpå. Ein familie kunne reise gratis på fyrste klasse på Fred. Olsen-båt til Tyskland. Og da dei der vart internert i ein leir, greip norske diplomatar inn. Så vidt eg har skjøna skjer dette samstundes med at vi hetsar menneske som faktisk ikkje har gjort noko gale – som Kirsten Flagstad.
Så det er nok å ta opp. Men lat det for all del vera sakleg og basert på fakta. Og lat oss passe oss for å bli som psykopatane som gler seg over å finne feil hos andre og gjerne opp-fotograferer småfeil.

Når notidsmenneske set seg til doms

Som det vil gå fram av det som alt er skrivi, tvilar eg på at det er så enkelt for notidsungdom – eller vaksne for den saks skuld – å leva seg inn i det som skjedde under krigen. Når dei da vil setja seg til doms over hendingar den gongen, kan domen bli temmeleg merkeleg.
Som sagt: Det er ting ein kan ta opp heilt sakleg, det er ting ein ikkje bør gløyme. M.a. kor lett det kan vera i fredsrusen å gløyme dei som har gjort mest. Det er likevel ikkje slike saklege ting som blir køyrt fram. Av og til kan det verke som om ein er ute etter å skyve synder som nazistane gjorde seg skuldige i, over på norske motstandsfolk. Ein slags syndebukktaktikk.
Ein kan også få inntrykk av at notidas menneske har lesi for mange enkle spenningsbøker der poenget er spenninga, ikkje å gje eit bilete av menneskelivet i ein stressa situasjon. Det verkar som om folk i våre dagar ikkje har aning om korleis ein krig grip inn på alle felt i menneskelivet, og korleis det å takle ein vanskeleg dagleg matsituasjon også kan vera krigsinnsats. Sjølv om den ikkje blir registrert.
Og kva med notidsmennesket og det vanskelege kravet: «Æres den som æres bør!»? Ein bør hugse på at kureren som set livet på spel for å få gjevi dei allierte opplysningar, kan vera den eine som skaffar den avgjerande opplysninga - eller ein av fleire. Han veit ingenting om det. Han har ein jobb - og gjer den. At han set livet inn, er likevel eit faktum, og dersom ettertida skulle setja seg til doms og seia at: «Men denne opplysninga fekk dei allierte andre stader frå også, så det han gjorde, var berre barneleik» – – – så ville det bli heilt hysterisk.
Når det gjeld sabotasjeaksjonar på slutten av krigen, er det sume som har sagt at - “DA VAR JO KRIGEN LIKEVEL OVER, HVA SKULLE DE MED DET DA?” Men det dei var redde for i sluttfasen, var at dei som ville halde fram med krigen i Noreg, skulle få det som dei ville. Dermed var det viktig å øydeleggje det som kunne frakte soldatar til Noreg og kring i landet.
Med andre ord: Enkelte sabotasjeaksjonar hadde ikkje noko resultat på tap og siger slik det kom til å bli. Men var kanskje likevel med på å hindre at enkelte stabukker heldt fram og gjorde Noreg til krigsskodeplass.

Når altså notidsmenneske vil setja seg til doms over det som skjedde under krigen og dele ut karakterar om kven som gjorde ein viktig innsats og kven ikkje og kva som var viktig for krigen og kva som skulle vera uviktig, kan vi som har lesi meir og kanskje til og med har forteljingar frå den eldre generasjonen å halde oss til, bli litt vrangviljuge. Vel, når argumentasjonen minner om NS-argumentasjon, kan det vera avdi vedkomande har familie som har vori i NS og har eit under-liggjande ønskje om å få synet deira fram. Men om det ikkje er det om å gjera, kan det også vera ein gutedraum om å vera stor helt i ein krig som får utløp på den måten at ein “skiter ned” dei som har fått heltestatus før. Eg vil ikkje seia at dette er særleg helteaktig, men det er eit faktum at enkelte personar kan kjenne at dei får makt over andre menneske med å bortforklare innsatsen dei andre menneska har gjort.

Eg vonar eg med dette har forklart kvifor eg ikkje kan ha respekt for den lettvinte notidsmaneren med å setja seg til doms over det som skjedde under krigen. Folk i våre dagar har så avgjort ikkje hatt skoen på, og i mange tilfelle er kunnskapen for enkel og spreidd til at dei kan ha kompetanse i det heile teki.
Johanne L.G.Michaelsen

E.S. Eg har nyss høyrt eit program i radio der ein som heiter Fossen vart intervjua om nokre påstandar han hadde komi med i samband med krigstida. Det er fælt som folk synsar for tida. Men han sa noko særs interessant. Eg hugsar det ikkje ordrett, men oppfatta at det han ville var å gå til felts mot «den norske selvfølelsen». Påstandane hans var altså ikkje meint å vera sanne, dei var kort og godt berre for å rakke ned på ein sjølvrespekt som irriterte han.
Det er ein metode vi kjenner att frå skulegardsmobbinga. Den som ikkje har den aller støaste sjølvrespekten sjølv, er raskt ute med sin aggressive: «Tru’ru du ER no, eller?»

Fotnote 1 Boka eg siterer frå her, er Helge Storm-Bjerke Klar til kamp. Den er for gamal til å ha boknummer og den slags, og bortsett frå eit etterord som er datert i 53, er det lite som fortel oss når boka kom. Men stilen er prega av tida like etter krigen, med det som for oss kan vera temmeleg barske, direkte skildringar av kamp. «Tyskerne forsøkte å besvare den kraftige ilden med Øerlikon og 40 mm Bofors. Men skytterne ble øyeblikkelig feid vekk.» Eg er ikkje i tvil om at orda «feid vekk» gjev eit korrekt bilete av det som skjedde, men reknar med at seinare etterkrigstid ville uttrykt seg mindre barskt. Både når det gjelder å formidle faktiske hendelser og når det gjelder å formidle den innstillinga krigen hadde skapt, er boka et viktig historisk dokument.

Det er dei underlegaste idéar folk har når det gjeld det som heiter norsk mat. T.d. las eg i ei bok om krydder at karve var brukt i Russland, men at Sverige og Noreg no i det siste hadde lært å bruke karve frå folka lenger sør. Dette stod svart på kvitt – enda dei fleste vel må vera samde i at pultost er eit gamalt fenomen her i landet, like eins knaost og surkål. Det verkar på meg som om karve som krydder er eit retteleg rot-norsk fenomen. Eg meiner eg har lesi ein stad at vi eksporterte karve i mellomalderen.
Men kvifor tru har ikkje folk i etterkrigsNoreg trudd at norsk mat var unik og spennande – i like stor grad som italiensk, fransk, indisk, koreansk, japansk? For å seia det som det er: Det er presis dei same framgangsmåtane som går att over heile verda. Folk har overalt hatt same utfordring: Lag noko næringsrikt og godt av maten – og klar å ta vare på matvarene slik at dei ikkje blir giftige.
Det siste har t.d. resultert i rakfisk hos oss og gjæra fiskesaus i Asia, gauda i området kring Gouda og gammalost hos oss.
Ikkje alle har same type krydder, det er sant. I utgangspunktet har vi vori bundne av klimaet – det er jo stort sett det som avgjer kva vi kan dyrke her. Men dette har vi jo brukt – så kvifor bli så «hekta» på alt det eksotiske at vi ikkje ser vårt eige?
Min teori om «norsk-mat-komplekset»: Vi har hatt ein del matkriser som har gjort at vår matfantasi har blitt bunden til å klare å få noko ut av – ja, nettopp, pottit. Det vil seia: Krisa for tohundre år sidan vart møtt med bruk av bark og islandslav. Men seinare har poteta vori alfa og omega når ein skulle klare seg gjennom krisene.
Under krigen lærde folk å laga fyrstekake med potet o.s.b. For ikkje å tala om korleis ein skulle trikse med tran for å kunne steikje i det.
Dei som voks opp under krigen, fekk dette som opplæring. Ein del matlagingskunnskap frå generasjonane før kunne dermed forsvinne, for like etter krigen tenkte unge jenter på alt anna enn å pumpe bestemødrer for alt det dei hadde lært om mat og matlaging den gongen dei var unge – – –
No kjem interessa for gamle norske tradisjonar att. Og når eg les matlagingsbøker om handlaget italienske eller austerrikske kvinner har når dei kjevlar, er det ikkje annleis enn å lesa om kvinnene som gjekk frå gard til gard og baka flatbrød – – – Gardens folk sto på pinne for dei, for det var dei som representerte fagkunnskapen. Dei hadde så å seia eit usynleg fagbrev med seg – i og med at bygda visste kva dei var gode for.

Helsing frå ei som er glad i både smør og oljer – og som ikkje ser prinsipiell skilnad på pizza og flatbrød med lapskaus.

Det er ikkje berre her i landet ein finn slikt. Folk har til alle tider bygd det vi kallar «gravmæle». Det har blitt lagt ned masse arbeid på å byggje røyser, pyramidar eller andre av dei forseggjorte gravmælene frå oldtidas store kulturar.
I vår del av verda har vi også runesteinar. Med runer som krev tolking – og ofte lang debatt om kva som ligg i orda. «Eg, Viv, gjorde runer etter Voduride, husbonden» – og om dette ikkje er rett tolka, har vi i det minste andre steinar med innskrift som fortel at den og den reiste stein over den og den. Frå kristen tid opplever vi at vi får vita meir om eigenskapane til den steinen er reist over – Ho var den vakraste kvinna på Hadeland. (Når eg no slår opp på nettet, syner det seg at innskrifta er litt annleis tydd: Ho var den hendigaste møya på Hadeland.)

Det er på den måten eit eldgamalt prinsipp vi følgjer når vi set opp minnesmerke. Og det er noko vi vil formidle til omgivnaden når vi gjer det. Røyser pla liggje ved vegane – slik også med dei som ligg ut mot Mjøsa, vatn var ein hovudveg for folk i gamal tid.
Det å meisle noko inn i steinen, er også eldgamalt.

I våre dagar har vi både steinar på kyrkjegarden, på gravene, og vi har støtter med ei eller anna framstelling av kjende personar frå historia vår. Og i mange tilfelle har vi stutte karakteristikkar som vi bruker når vi skal karakterisere denne personen. Som om Astrid på Hadeland.

Det er eit lite avsnitt frå Odd Nansens bok «Langs veien» som eg ofte siterer avdi det syner så godt at slike minnesmerke har noko å gje oss. Odd Nansen fortel om 17. mai 1941 da folk prøvde å få lagt blomar ved Wergelands-statuen og hirden bar og bar blomane over til Ibsenstatuen i den trua at han var meir passande for nazistyret. Til slutt vart alle blomane fjerna av politiet.
Men trass i blomefjerning og arrestasjonar skjedde det noko. Studenterlunden var «fullpakket» av folk.

«Rett opp og ned stod det der – folkehavet under Wergelandsstatuen, blikkstille og taust. Aldri har vel vår hyllest til Wergeland vært vakrere og inderligere enn nå – på denne hans egen lovpriste maidag.»

Seinere same dagen fann Odd Nansen små raude, kvite og blå blomar fest til gitterporten mot den mørke Grotte-opninga under Wergelands hus. Til og med gitterporten vart den dagen eit monument.
At Wergeland er viktig for vår norske nasjonalkjensle er dermed heilt klart.

Det er ei formulering, eit rop, vi har høyrt om ofte. Eit av dei som kan bli brukt som stuttkarakteristikk av Henrik Wergeland. «Hurra for han som innstifta da’en!»
Skulle folk tru at det var han som «fann opp» 17. mai, så må vi jo seia nei. 17. mai var Eidsvollsgrunnlova rekna for ferdig, ingen «valde» dagen eller «skapte» den slik, det var berre der og da det skjedde.
Men FESTEN på 17. mai da?
Heller ikkje den har Wergeland eigenleg skapt, for det var mange som ville feste for dagen den gongen han levde.
Men språkforma i ropet «hurra for han som innstifta da’en!» fortel si eiga soge. For om dei som hadde utdanning den gongen på slutten av 1820-åra, gjerne ville feste, var det mange som ikkje hadde utdanning (og som slik var på nivå med fylliken den 17. mai 1829, han som ikkje visste «hva det var for noe merkelig med 17. mai»).

Ut frå språkforma OG historia til Wergeland, seier eg da: For ei gruppe av folket har Wergeland skapt 17. mai.

For det fyrste: Henrik Wergeland ønskte verkeleg at vi skulle feire 17. mai, og han skreiv fleire nasjonalsongar. Da han var sjuk, gav han Eidsvoll ein pokal og på den stod det mellom anna: «Gid 17. mai, den velsignte blant dage, bestandig må skjønnere vende tilbake!»
For det andre: Han tala om «de frihets-kim» som låg i grunnlova og såg klart at det ville bera mot meir demokrati etter kvart. Han visste at da måtte folk ha opplysning, og det jobba han med på spreng. Dei som hadde laga grunnlova, meinte at i tillegg til embetsmenn skulle folk som hadde gard eller gård, (på landet eller i byen), ha røysterett. Dei bygde altså delvis på om folk hadde ein viss eigedom. Tanken var vel at kunne folk ta seg av en gard eller ein gardpart (eller ein bygård), så hadde dei også «forstand» og ansvarskjensle så dei kunne vera med og styre.
Henrik Wergeland visste at for at folk skulle kunne ta del i det politiske livet, måtte dei kunne skrive og lesa OG dei måtte kunne historie. Og da var det historie heilt frå tidlege tider – det var ikkje tale om å kutte ut Romarriket. Fyrst og fremst måtte folk likevel kjenne bakgrunnen for vårt eige samfunn.
Difor dreiv Henrik Wergeland sitt folkeopplysnings-arbeid. Og så kom han med ein idé: Dei som gjerne ville ha røysterett, altså dei som hadde komi så langt at dei ønskte å kunne vera med ved valet, men som ikkje hadde jord – dei kunne kjøpe seg eit lite jordstykkje! Difor har vi i historia vår noko som heiter «myrmenn», det var dei som hadde kjøpt eit stykkje myr eller noe slikt – eller t.d. jorda under stabburet til grannen!
For det tredje: Wergeland tok parti for dei fatige når dei vart utnytta av dei rike, og ingen i historia vår har vori meir intenst imot at rike og mektige skulle skalte og valte med andre menneske som det passte dei. Dermed la han grunnen for det som har vori typisk for Noreg: Nasjonalkjensla er ikkje berre for ein del av folket. Medan dei andre stader i Europa har tala om adelen som den «nasjonsberande» klassa og «folket» som ein bøling som er totalt uinteressert i nasjonen, fekk vi her den tanken at nettopp «folket» var nasjonen. Sjølvsagt hang dette også sammen med soga vår, at vi så lenge hadde hatt ei overklasse med utanlandske røter, men samstundes var Wergelands innsats eit tydeleg teikn på at han såg det slik at alle, heile folket åtte grunnlova og den fridomen som følgde med. Ein måtte berre gjera sitt til at folk vart klar over dette – og ein måtte bremse urettferdige og griske futar.
Det siste ruinerte Henrik Wergeland – som vi veit. Men han fekk attest frå Eidsvolls formannskap på at Praëm hadde vori greiare etter at han – altså Henrik – gjekk til aksjon. At Stortinget den gongen ikkje skjøna for ein innsats han hadde gjort og ikkje ville hjelpe han med gjelda han hadde dregi på seg, og at dei var skeptiske til om det han hadde skrivi, eigenleg var så vesentleg for nasjonen at dei burde hjelpe han av den grunn, fortel både litt om kor fjernt Stortinget den gongen var frå det folket Wergeland hadde gått inn for - og kor lite vit dei hadde på litteratur. Kanskje det også fortel litt om fordomar – – –

Men dette forklarer også det vi høyrer om frå da Wergeland var død, at folk kom med ungane sine og lyfte dei opp for at dei skulle få sjå han der han låg. Det verker som om Christianias fatige såg på han som en helgen. Og han hadde ikkje spart seg når det gjaldt å prøve å finne hjelp til dei.

Det er dermed god grunn til at ropet «hurra for han som innstifta da’en» har den språkforma det har. Dei som høyrde til overklassa den gongen, kunne nok laga fest for dagen og for seg sjølv – Henrik Wergeland «opna» for dei andre også.

Ein 17. mai spela Wergeland verkeleg ei hovudrolle. Det var 17. mai 1833 da han heldt tale ved avsløringa av Kroghstøtta. For at stortingsmennene skulle nå Stortinget etterpå, måtte dette skje klokka åtte om morgonen. Han som skulle sende rapport til Sverige om det som skjedde, nemleg Frans Anton Ewerlöf, kunne sjå folk på veg mot monumentet alt ved sjutida. Klokka ti hadde han fått ferdig brev både på svensk og fransk om det som hadde skjedd. Det veit vi avdi breva drog med posten klokka ti.
Ewerlöf ville helst ikkje bli sett saman med dei andre kring monumentet, så han stod på avstand med kikkert, og ettersom han høyrde dårleg, kunne han ikkje referere talen. Men den kom nok også til å bli trykt, skreiv han. For øvrig gjekk det slik føre seg: Fyrst synging, så heising av «norska handelsflaggan», så avsløring av monumentet – og dermed kom Wergeland, kledd i brun bonjour, kulørt vest, med «törnros» i knappholet, briller og manuskript i handa – og han tala ein halv times tid «med många gesticulationer».
Dette er primærkjelde om det som skjedde den dagen. Peter Jonas Collett som seinare vart gift med syster til Henrik, var den gongen 19 år og han høyrde talen og skreiv om «kraften» «i en virkelig begeistret tale».
Det er alt.
Vanlegvis høyrer vi ei heilt anna forteljing – som har komi for dagen over seksti år etterpå. Der høyrer vi om fyll og slagsmål dagen før, om sundrivne klede og lånte klede og om tømmer-menn og forseintkoming. Som ein ser, har dette ingenting med realiteten å gjera. Den fjøra som har blitt til fem høns i denne samanhengen, kan vera ei opplysning om sundrivne klede i eit slagsmål etterpå. Historia har likevel blitt repetert og repetert, og useriøse biografar diktar framleis vidare på den – sjølv om det vel må bli karakterisert som historieforfalsking.

***

Denne 17. maien kan vi gle oss over ei verkeleg vitskapleg bok som har komi om Henrik Wergeland – John Herstads «Archivaren, Gud bevar’en!». John Herstad skriv altså stort sett om korleis Wergeland vart riksarkivar og korleis han gjorde jobben.
For den delen av Wergeland sitt liv som Herstad skriv om, tek han ikkje noko for «gitt» og repeterer ikkje slavisk det som er sagt før. Det syner seg da at til og med i den store Wergelands-utgåva kan det vera feil. På grunnlag av ein einaste kommentar frå ein som ikkje var ven med Wergeland, ein som heitte Moe og også hadde søkt riksarkivarjobben, trur dei at det var Wergeland som skreiv anonyme artiklar mot Moe i avisa.
John Herstad syner at Wergeland neppe hadde kjennskap til dei forholda som det blir skrivi om i dei anonyme avisinnlegga. Skulle han ha visst kva Moe skreiv om i sin søknad, måtte han t.d. ha vendt seg til departementet, og der hadde han motstandarar som ikkje ville vori særleg tenesteviljuge mot han nettopp i denne saka. Dessutan hadde Moe bedi om ein attest som han ikkje hadde brukt da det kom til stykkjet. Herstad nemner tre personar som sikkert har kjent til dette. Wergeland er ikkje av dei. Den som hadde skrivi attesten og var nærmast til å vita det, var heller ikkje av dei som var truandes til å la opplysningane gå vidare i retning av Wergeland.
Dette er nok til å syne at John Herstad går grundig og vitskapleg til verks i den perioden av Wergelands liv som gjeld arkivarposten. Det resulterer i konklusjonen at trass i at Wergeland vart motarbeidd av dei han hadde over seg – t.d. på den måten at dei ofte ikkje svara når han sende dei brev og spurde om eitt eller anna – har han ein «enestående plass i norsk arkivhistorie,» og: «han – formet og strakk kjølen til det moderne riksarkivet vi i dag kjenner.»
Også på dette området arbeidde han altså for ei framtid samtida ikkje hadde idé om.
Over til ein annan historikar som eg vil nemne til slutt:

Den danske historikaren Troels Lund som skreiv om «daglig liv i Norden i det sekstende århundre», fekk kritikk av ein tysk historikar: For den tyske historikaren var historie fyrst og fremst å «klarlegge politisk makts vorden, vekst og betingelser.» «Statens vesen er makt, politikk den kunst å bevare den.»
I stil med dette tykte den same historikaren at moral, nærmare forklart folkemoral, er å «gi seg hen til helheten, til det statslige og politiske bånd, der omslutter oss alle.»

Å definere kva historie er, er som ein skjønar ikkje skuldlaus barneleik. Definisjonen kan avgjera mykje om korleis samfunnet vårt utviklar seg.
På ei side bør vi vita litt om korleis makthavarane i fortid og notid har klart å få makt, på ei anna side er herskaren lite verdt utan det folket som legg grunnvollen.
Og når samfunnet står overfor store utfordringar, hender det at det er viktigare å kjenne dagleg liv for folk som har levd før oss enn kjenne intrigespelet ved eit eller anna hoff.
Også av andre grunnar reagerer eg når eg høyrer at den folkelege moralen skal vera å gi seg hen til helheten og la seg binde av dei statlege og politiske banda som maktapparatet i samfunnet har laga. Meg minner det sterkt om ei innstilling eg møter når eg les nazipublikasjonar frå mellomkrigstid og krigstid.
Eg trur Wergeland ville spurt hvem som skulle ha rett til å definere helheten og det statslige og politiske bånd.
Det er nokre Wergelandsord eg vil ha med her på slutten:

Å, sløve menneskeånd
som selv seg slutter i slavebånd
for en gang når lenkene gror for dypt
så smerten vekker
å finne seg sammentrukken,
vanvoksen, vanvittig i tronelukket –

I våre dagar har det blitt sørgeleg vanleg at folk forvekslar demokrati med det å få lov å velja bort kunnskap i skulen. Diverre har det ingenting med demokrati å gjera, det er heller resultat av den «sløve menneskeånd» som «selv seg slutter i slavebånd» – og dersom vi ikkje får lov å lære historie lenger, er det farleg for oss.

Eg vil no sitere den svenske diktaren Victor Rydbergs pessimistiske alter ego – nemleg Ahasverus i «Den nya Grottesången»:

«Du vet otvifvelaktigt, hvad vetgirigheten om det förflutna är, sedd i stort. Den är för människosläktet detsamma som viljan och förmågan att minnes, att erinra sig är för människan. När hos henne denna vilja – ytterst beror all förmåga af drift och vilja – när den slappas, är det ett tecken, att ålderdomen är inne och döden nära.»

Er det eit område der vi i dag syndar mot Wergelands demokratiske ideal, er det nettopp på dette området. Historiekunnskapen må få lov å eksistere att, ellers er demokratiet dømt. Historiekunnskap må ikkje vera eit elitefenomen. Det var nettopp det Henrik Wergeland arbeidde mot.
Eit demokrati som ikkje hugsar soga si, er eit senilt demokrati.
Eg vil sitere Ingeborg Refling Hagen også i denne samanhengen: «Demokratisk system uten opplysning blir fascisme».
Slik har eg da samla trådane for denne gongen – frå det at minnesmerke har noko det skal formidle til oss – – – og til det Wergeland og Ingeborg kan formidle i dagens situasjon.

No bør Tron Soot-Ryen og alle andre som skriv om mat, vera klar over ein ting: Det ein liker og ikkje liker av mat er sjeldan avhengig av objektive faktorar. - - - Jau, når du får ferskt kjøt til samanlikning med gamalt, da kjem du inn på det objektive området. Eg for min part har aldri eti nakkekotelettar etter at eg kjøpte noko i ein butikk som – ja, gudane veit kor lenge det var sidan det dyret var slakta. Etter det har eg kjøpt kjøt frå økologiske gardsbruk, og sjølv er eg no så van med det kjøtet at eg ikkje ser det som spesielt. Men når eg serverer det til gjester, får eg snart spørsmålet om kvar i vide verda eg har fått tak i det kjøtet - - -
Likevel: Det vi oppfattar som god mat, er fyrst og fremst avhengig av det vi kan kalle «kontekst». Det dei åt til julemiddag for mange generasjonar sidan er framleis det beste som finst – same kva. Dei matrettane som mor laga når heile familien skulle ha det hyggeleg saman, står i spesielt lys. La gå at ein i dei siste åra har hatt pengar nok til å kjøpe gosj i butikken i staden! – Eg er glad kosematen heime hos oss stort sett var kaker som mamma hadde bakt. Men eg hugsar også dei gongene vi hadde rå til å kjøpe noko ekstra i butikken. Eg hugsar da ein roquefortost var kveldens store «clou»! Vi ungane drakk varmt sitronvatn til og tykte det var himmelsk! Om ikkje mamma og pappa hadde introdusert roqueforten som fest-mat, kan det vera eg ikkje hadde tykt det der var så godt - - -
Det er nettopp dette som gjer at det blir overflatisk, det Tron Soot-Ryen skriv. Han gløymer heilt at ingen mat blir den store opplevinga dersom ein nærmar seg maten med skepsis. Wenche Foss har ei festleg skildring ein stad: Da ho var invitert ut med Thomas Stang for fyrste gong, sa kelnaren avgjort at den norske camemberten måtte ho slettes ikkje velja. Ville ho endeleg – ja, da fekk ho få dansk brie på kjøpet, for den kunne han gå god for.
Thomas Stang hadde følgt med på alt, og sa ingenting. Det synte seg etterpå at han nok hadde hatt mange revar bak øyret nett da – for båe ostane var laga på Maarud, den «danske» brien likså vel som det som heitte «norsk» camembert.
Denne soga bør Soot-Ryen merke seg. Både når det gjeld mat og når det gjeld andre slag opplevingar, er mykje avgjort av det du ventar deg. Trur du at det som heiter «norsk» er dårlegare enn anna – vel så smakar du nett det.
Det verkar også litt dumt at det skal vera om å gjera å gå bort frå gamle norske mat-tradisjonar. «Tenk om man kunne kombinere den matkulturen vi har fått inn over grensene de siste 50 åra med gode norske råvarer!»
Vi som har matfantasi, vi kombinerer jo i eitt kjør. Vi set saman råvarer frå fjerne land med våre eigne. Eg tykkjer det er vedunderleg mat når eg får rå fisk på japansk vis med sylta ingefær til. Japanarane er eit gåvefolk, og når dei ser at eg liker sylta ingefær, så får eg ingefær og det som skal til for å sylte han så snart dei har høve. Javel, men her i norsk innland får ein ikkje så fersk fisk som det japanarane bruker til sin mat. Kva så? Jau, sylta ingefær i raudbetesalaten t.d. Samen med eit par skeier sylta tyttebær og ein del andre råvarer frå inn og utland. Det vart godt!
Presis det same gjorde elles italienarane da dei fekk tomaten. Og paprika m.m. Ting som ikkje var med «på lasset» fra Romarriket si tid. Om nokon skulle ha trudd det. Og når makaronistuing no ofte høyrer til saman med norsk tradisjonsmat, så er det avdi vi lenge før dei femti åra vi får høyre om her, har visst å utnytte råvarene vi fekk frå andre land. Og – for å repetere litt historie: Potetene – dei er ikkje arv frå vikingtidas kosthald, om nokon skulle trudd det.
Men sjå på orda: «– - den matkulturen vi har fått - - - » Det verkar som om Tron Soot-Ryen ikkje trur at vi hadde ein matkultur her før.
Her vantar han tydlegvis ein god del kunnskap. For ein ting er at vi ikkje har hatt så mange råvarer som folk lenger sør har hatt – særleg gjeld det grønsakene – men for ein fantasi i å utnytte det vi hadde! For ei evne til å variere råvarene! Og når det var vanskelege tider, synte forfedrene og formødrene våre ei utruleg evne til å klare seg likevel. Da trong dei rett nok både fantasi og kunnskap. Islandslav er bra mat, det – men ein må vita kva ein gjer for at det ikkje skal bli beiskt.
Dessutan – men dette er nok noko som er sams for alle mat-tradisjonar: For eit handlag dei måtte trene fram for å kunne laga maten slik han skulle vera!
«Spekemat, lefse, gelé og syltetøy» skriv Soot-Ryen. Han burde kanskje gått eit lefse-smakings- kurs? For på lefse/flatbrød-området har mange dalføre sine heilt spesielle utgåver, og ein som berre «momsar» i seg og trur at lefse er lefse, misser nok ein del av gleda ved mangfaldet.

Dette som mange peiker på som det store store nye i norsk kosthald - - - er ikkje støtt så forferdeleg nytt. Pizza er som mat-type ikkje anna enn vårt gamle flatbrød med lapskaus på.
Kort og godt: Det er bra når folk går inn for å ta vare på gamle norske matoppskrifter. Sjølv kan eg ikkje nok, men eg har respekt for gamal norsk matkultur, og eg har lesi såpass av historie at eg ikkje trur vi for all framtid skal kunne gasse oss i mengdevis av innførte matvarer slik som no. Med krisetider følgjer atter kravet om fantasi og evne til å variere råvarene. Kanskje vi etter kvart kjem fram til at vi ikkje treng så mykje salt i spekepølsa m.m. Men ikkje mobb bort alt feittet – vi har jo no forskarane sine ord på at det som skaper mest problem, er sukkeret.

Når dette er nemnt, så har eg også observert vankunne hos enkelte bønder – det har gått ein del år sidan folk hadde eit nært tradisjonsforhold til dette med økologisk drift. «Kan skjønne, han må itte gjødsle pottita med grisemøkk!» sa grannen min om ein som hadde vori uheldig og dyrka poteter ingen ville ha. «Det bære går itte, det!»
Men vankunna er ikkje berre hos bønder – det er også hos butikkfolk som legg potetene i solsteiken i glaset o.s.b.

Har Tron Soot-Ryen hatt den gleda å gå på eit «bondens marked» i Frankrike? Eg opplevde eit i Lyon. Det var overveldande mange gardsbruk som hadde kvar sin spesialost! For meg som ikkje kjende dei ulike produsentane, var det å kjøpe «katta i sekken».
Noko var godt, noko var betre enn det andre – men alt hadde den nimbusen kring seg at det var frå Frankrike. Da gjekk det jo bra å servere det her i Noreg. Ingen ville finne på å seia: Det er ikkje gull alt som kjem frå Frankrike.
Men sant å seia, får eg enda fleire positive tilbakemeldingar når eg kjøper ost på eit økologisk bruk ikkje så langt frå meg, Omang søndre, der osten kan vera tilsett brenn-nesle og kvitlauk, eller brenn-nesle og bukkehornkløver. Dei ostane der blir alltid fullklaff!
Og ein ting er i alle høve visst og sikkert: Du veit atskilleg meir om kva ein norsk bonde har putta i osten enn om kva dei travle folka på «bondens marked» i Lyon har brukt! Det har både noko med språk-kunnskapar og med tradisjonar å gjera.
Eg trur at om vi møter opp med same slag respekt overfor eit norsk «bondens marked» som overfor det vi opplever i andre land – ja, så får også den heimelaga maten nimbus over seg. Og det er den beste inspirasjonen for å jobbe vidare. Hadde «det franske kjøkken» hatt slik status her i verda om dei ikkje hadde sett pris på det sjølve?

Her har vi i Stange ein familie der mor har fått kreft og to jenter har ME. Hadde eg vori i helsevesenet i Stange, hadde eg gjort to ting: For det fyrste orientert meg om det dei ikkje-feige forskarane har komi fram til – kanskje via nettet, kanskje med å invitere folk som har studert dette og kan fortelja om det på norsk. For det andre ville eg intervjua familien for å finne ut om dei kan ha vori ekstra utsett for radioaktivitet nokon gong. For det tredje ville eg komi med tilbod om å la fagfolk undersøkje nærmiljøet deira – rett og slett heimen, om det lurer noko farleg der.
Soga om legevitskapen har fleire døme på at einskildmenneske utanom det etablerte forskarmiljøet har funni ut kva ein sjukdom kom av medan dei etablerte har trudd det var berre tull. Så heia, heia, helsevesenet i Stange! Når så mange i ein familie er sjuke, kan det da vera ein underliggjande samanheng mellom sjukdomane?
Det fyrste ein lege må gjera for å få suksess med å kurere sjukdomar, er å finne ut kva sjukdomen har rot i. Difor meiner eg det er så viktig å granske opphavet til vanskane.

J.L.Michaelsen

“Rasisme” er definert som økonomisk utnytting av folk av anna rase - i skjol av at ein kallar denne rasen mindreverdig. Men dette heng også saman med undertrykkjing av eins eige folk. Den som klarer å utnytte ei gruppe i sitt eige folk, kan også utnytte andre rasar. Med andre ord: Bondehets er ei form for rasisme.

Når det gjeld den klassiske antisemittismen, møter vi ei anna utnytting av medmennesket, vi ser det vi kallar “syndbukktankegang”. Vender vi oss så til Bibelen og ser kva som opphaveleg ligg i uttrykket “syndbukk”, ser vi at vår måte å gjera det på er karikert i forhold til Bibelens skildring av syndebukken.

Når vi møter gamal religiøs tankegang, ser vi ofte at dyr har vori vesentlege delar av mytologien. Bukk, okse, katt, slange, fugl, katter - det er vel nærmast ikkje grenser for kor mange dyr som har hatt sin plass i menneskets religiøse univers. Det er viktig å hugse på at dyra da fekk ein slags symbolfunksjon. Ei fruktbar søye kunne bli symbol for det å vera fruktbar, o.s.b.

Dermed kan vi ta Bibelens skildring av syndebukken. Det var altså opphaveleg ein bukk. Bukk og okse kan i religiøs samanheng stå som bilete på egoisme, eller på alle dei sidene ved menneske som rasar fram og tek seg til rettes utan å ta omsyn til andre menneske.

Kva seier så Bibelen at vi skal gjera med syndebukken?

Jau, prestane skal “nedbe folkets synder over den” og den skal bli jaga ut i øydemarka. Dette er eit symbolsk rituale som ein kan utlegge slik:

I og med at eg legg handa mi på bukken og bed syndene mine over i den, vedkjenner eg meg at eg har ei bukkeside ved vesenet mitt. Denne sida høyrer til i øydemarka -

Som kjent hadde både Moses og Elias ei tid da dei laut leva i øydemarka - Moses etter å ha drepi ein egyptar, Elias etter å ha drepi Ba’als prestane. Øydemarka er religiøst sett eit svar på at ein har lati “bukkesida” av vesenet sitt regjere.

Bortsett frå at vi i vår tid ville oppleva det ille å sende ein verkeleg levande bukk ut i øydemarka, er dette som religiøst rituale heilt forståleg og greitt. Men så kjem andre akt - det er når vi vel ut eit folk eller ei folkegruppe til å spela bukkens rolle. Vi nedber våre eigne synder over andre folk - og sender dei ut i øydemarka. (Ev. i gasskammer.)

Religiøst og menneskeleg sett blir dette heilt gale. Det er stor skilnad på å seia til seg sjølv: “Eg har ei bukkeside av vesenet mitt og med dette markerer eg at eg veit den høyrer heime i øydemarka”, og å seia: “Dei syndene vi opplever i verda, har rot og opphav i andre menneske, og dei skal ut i øydemarka “

I vår tradisjon har vi eit ord som heiter “sannhet ene frigjør” - altså: Det er berre sanninga som gjer mennesket fritt. Dersom ein tek til med å leggje eigne synder på andre, vil ein aldri bli fri. For SANNINGA OM MENNESKET ER AT INGEN ER FULLKOMNE OG AT VI ALLE ER SYNDARAR.

Dersom vi møter eit menneske som fortel oss at det i heile sitt liv og i alle situasjonar har gjort det einaste rette og berre vori edelt tvers igjennom, ville vi rekne det mennesket for eit psykiatrisk tilfelle. Så enkelt er det.

Men di verre verda ser ut, di fleire drap, di fleire uhyggelege hendingar, di større trong til å finne syndarar utanom seg. Det er ille å seia til seg sjølv: Har du gjort nok for å la det gode få makt i verda? Har du ikkje vori feig, har du ikkje tenkt mang ein god gong: Dersom eg tek til orde i denne situasjonen, så kjem dei til å le av meg -Låtten er eit verksamt våpen i menneskesamfunnet - og kor mange gode gjerningar er ikkje drukna i redsle for å bli til narr.

Dessutan: Nett i våre dagar har vi atter teki opp den tankegangen at livet eigenleg er “alles kamp mot alle”, og det å ha eigen personlegdom, blir da å “rydde seg plass”. Kanskje du ikkje berre har vori feig i forhold til det gode, kanskje du har vori aktiv i å hindre andre i å koma fram med det gode dei har?

Kort og godt: Vi ser så mykje ikring oss som er heilt forferdeleg, og vi kjenner at vi treng å “ordne” verda att, seia kva vi meiner er godt og vondt og ta avstand frå det vonde og gå inn for det gode. Men eg ser klare teikn til at ein er i gang med å gje folkegrupper rolle som djevlar eller skuldlause forfølgte.

Ei gruppe fortel oss konstant at same kva Israel gjer, har arabarane gjort det mykje verre. Ei anna gruppe fortel oss at Israel er på botnen av alle vonde hendingar her i verda. I båe tilfelle landar vi eigenleg opp med antisemittisme ettersom både jødar og arabarar er semittar.

Di lenger ein studerer historiske hendingar, di meir vil ein oppdaga at det vi kallar årsak/virkning er eit konglomerat. “Hvor ofte er ei den onde gjerning øvet ved synet av et redskap til det onde?” er eit gamalt ord, og ofte må ein sanne det. Kven er så opphavet til den vonde gjerninga, den som hadde idéen til det eller den som gjorde det? Når alt kjem til alt, er ørsmå hendingar drivkrefter som kan dra uhyggelege lass i gang.

Og apropos lass: Vi har eit uttrykk som heiter “ei lita tuve kan velte stort lass”. Det vil stundom vera på sin plass å spørja; Kven la tuva der - men stundom er det faktisk slik at ingen i heile verda har “skulda” for det. Om ein vulkan spruta i 1783 og laga klimaforverring som skapte svolt og naud og kanskje også gav dytten til at den franske revolusjon kom da han kom, kan ein t.d. neppe skulde noka spesiell folkegruppe for det. Heller ikkje den som budde i det aktuelle landet og døydde i massevis av svolt i året etterpå.

Kor mykje hadde vulkanutbrotet i 1783 å seia for den franske revolusjonen? Europeisk soge er full av liknande problem.

Men eg vender meg frå strevet med å finne fram til årsak/virkning i historisk samanheng, eg snur meg til det eg kallar ein moderne kvasi-religion: Når folk eller folkegrupper får i oppgåve å bera “all verdas skuld”.

Og når eg no er inne på dette med at ingen er fullkomne, at vi alle har skuld for eitt eller anna, så lat meg nemne ei gruppe som eg her og no vil kalle “fredsarbeidarar”. Eg er klar over at denne gruppa ikkje på noko vis er homogen, men det eg ønskjer å seia, er følgjande:

Så lenge folk kjemper for fred, er eg med. Så lenge dei peiker på undertrykte fakta om verdas konfliktsituasjonar, er eg også med. Men så er det enkelte av dei tek til å søkje opphavet til nazismen t.d. i gamle testamentet. Da er eg ikkje med lenger.

Dei byggjer nemleg på tanken om det utvalte folk. Dette koplar dei saman med overmennesketankegangen, og såleis får dei ein veg over til nazsimen. Det er berre det at her dreier det seg om to ulike tankegangar.

Den som har lesi gamle testamentet, vil oppdage at Israels folk gong etter gong knurra mot å vera “utvalt”. Dei ville heller få lov til å vera som alle andre, dei ville ha kongar, dei ville ha prakt -

Saka var altså at det å vera “utvalt folk” for jødane ikkje var synonymnt med å vera den eine som hadde rett til å setja seg ut over Guds lov - dei skulle vera dei som hadde å lyde Guds lov. I dette ser ein at å vera eit gamaltestamentleg “utvalt” folk er det motsette av å vera “overmenneske”.

Det har gått mote i å klandre Gamle Testamentet for det ein tykkjer er gale i vårt samfunn. T.d. gjer ein mykje ut av soga om da Abraham ofrar Isak. Ein gløymer - eller veit ikkje - at barneofring var eit vanleg fenomen i områda ikring Abraham, det var difor rimeleg at han trudde Gud ville ha barn som offer. Så dreg han av garde med Isak - og når Isak spør kvar lammet til brennofferet er, svarar Abraham at Gud nok sjølv vil syne dei offeret. Det gjer Gud da også - han syner at det ein skal ofre, er bukken, ikkje guten. Dermed er barneofring utelukka frå den jødiske religion, og når vi seinare høyrer om det, er det i samband med dei tilfella da det utvalte folket heller ville vera likt alle andre og ville gjera det som grannefolka gjorde -

På grunn av den lettvinte konklusjonen eg har nemnt, og på grunn av at folk gjerne les krigsskildringar frå det gamle testamentet utan å samanlikne med det som var gjengs krigsskildring i samfunna ikring i Israel i den tida, har dei diverre bygd oppunder den nye forma for antisemittisme som vi har fått. Det er sørgeleg at religiøs og historisk vankunne skal få slikt resultat.

Eg må no ta opp ein artikkel som eg nyss har fått. Eg vil ikkje nemne namnet på den som har skrivi artikkelen, men eg kjem til å sitere frå han.

Når eg ikkje nemner namn, kjem det seg av at eg opplever artikkelen som ei kaving etter ein religiøs måte å oppleva verdshendingane på, og eg opplever at denne kavinga fører artikkelforfattaren på avvegar.

Før eg siterer frå artikkelen, vil eg nemne mi oppleving av hendingane etter 11. september. Eg spurde meg sjølv kvifor denne hendinga gjekk i fjernsyn heile dagen -med tanke på andre forferdelege ting som skjer og som vi berre får som liten notis, eller berre i den eine av dagsnyttsendingane, verka det oppskrudd.

Eg har heile tida vori mostandar av måten dette vart brukt på. Dersom ein meiner alvorleg at ein skal kjempe mot terrorisme, ter ein seg ikkje slik Bush gjorde her. Det er berre å skapa ny terrorisme.

Dessutan er eg livredd for at dei har brukt såkalla “utarma” uran i krigen i Afghanistan også. Eg kan ikkje sjå anna at farlege ting vil skje i verdssamfunnet dersom eit land gjennom fleire krigar har forgifta annan manns mark. Dette er det eg opplever som verste sprengstoffet i samanhengen.

Ein dag oppdagar eg så at det blir tale om ei oljeledning gjennom Afghanistan. Da tenkte eg “Aha! det var kanskje ein grunn til at dei endeleg skulle bombe Afghanistan. Dei brukte kanskje hendingane 11. sept som påskott for å få sett i gang eit oljeprosjekt - ” Så kom eg attende til eit gamalt sukk: Ingenting er for tida så farleg som det å ha olje. Da Vietnamkrigen gjekk føre seg og vi alle vart innprenta at dette galdt kamp mot kommunisme og diktatur, hadde vi god kontakt med skyldfolk i Amerika, og frå denne kontakten hugsar eg ei setning: There is oil on the bottom of the problem.

Det tok nokre år før eg såg ein liten notis i ei avis der det stod at det var funni olje i sjøen utafor Vietnam.

Så til ein artikkel eg fekk i hende vintervåren 2002. Den gjeld terror over USA og den byrjar slik:

“I mere enn 2000 år har størsteparten av menneskeheten blitt foret med bevisst plantede løgner, i beste fall halvsannheter om oss selv og verden omkring oss.”

Denne opptakta fortel i grunnen nokså mykje. Eg kjenner meg plassert i ein slags nietzschiansk samanheng. Eg hugsar ein som hadde studert filosofi som kommenterte at Nietzsche kunne avsløre at alle andre laug og gjerne brukte det dei sa og gjorde til å skaffe seg makt - alle, unnteki han sjølv. Han var den einaste som såg sanninga i auga og berre sa det han sa av rein og skir sanningstrong. Problemet er berre at eit menneske kan ikkje døme alle andre til løgnarar og seg sjølv til sanningsvitne utan at det er eller blir noko gale ein stad. Det må gå på sjelehelsa laus. Og det gjorde det da også i tilfellet Nietsche.

Det er forresten ikkje berre det eg assosierer ved denne fyrste setninga. Eg ser at “vi” har “blitt fôret” med løgner. Her er det lagt opp til ein dualisme: “Vi” er skuldlause dyr som bli kynisk stappa med løgner av ein eller annan overlegen instans. Kven er denne instansen? Ja, det var det -

Det skuldlause “vi”et har blitt styrt av ein elite, og det har vi funni oss i - men bak denne eliten har det stått noko verre - “denne gruppen er i dag den mektigste i verden med total kontroll over verdens pengesystem, over storpolitikken, over alle typer av media, over den teknologiske utviklingen - - - Vi skal komme tilbake til denne store gruppen litt senere, med navn, nasjonalitet, rase og religion - “

Det byrjar smaka av noko, gjer det ikkje?

Vi får vidare høyre at alle krigar og konfliktar i dei siste 2000 åra har vori “kunstig kreerte”. Det er ein “tredjepart” som set dei i gang og tener på dei.

“Denne utenforstående parten har ved hjelp av kløktighet og ved å skape falske virkeligheter grunnlagt økonomiske og politiske systemer som f eks kapitalismen og kommunismen, liberalismen og fascismen - - - ” Oppramsinga av det denne tredjeparten har gjort, blir lang, men konklusjonen er som så: “Alt dette for å kunne kontrollere og lede oss i en bestemt retning som ender opp i verdens herredømme for denne gruppen.”

Så er vi brått over i hendingane 11. september. Og det går nokså snart klart fram at artikkelforfattaren meiner at det er sionistane som har gjort åtaket. Det blir referert til at det ikkje var israelarar i bygningen da det skjedde, og det verkar som dette blir teki som bortimot eit prov. Så er det ein eller annan som har sett jødar som dansa og var nøgde over det som hadde skjedd -

Vel, det er ikkje råd å referere alt. Artikkelforfattaren fortel så at det ikkje er naudsynt å ha nokon terrorist i flyet for at det skal gå slik -for fly kan ein styre utafrå. “Sannheten er nok heller at de fire flyenes elektroniske kommandokretser ble “overtatt” av et eller flere AWACs-fly. ” Seinare kjem ein kommentar om flyet som “krasjlanda” (her sitert utan utheving): “I dette flyet må tydligvis pilotene ha gjenvunnet kontrollen over det og forsøkt å nå nærmeste flyplass for å lande normalt. I stedet blir flyet skutt ned av et kampfly på ordre fra Bush. Poenget med dette er at man ikke kunne ha noen vitner til å fortelle om hva som virkelig skjedde.”

Her er vi da komne til det punktet at Bush må ha teki del i dette. Og så kjem det da: “La oss begynne med å si at så å si alle amerikanske politikere er korrupte og i lomma på sionistene.” Akk - ein kjenner seg sett attende til den “kalde” krigens tid da absolutt alt skulle ha Sovjet som rot og opphav.

Det er støtt vanskeleg å vita kva ein skal tenkje når ting blir servert som fakta utan at det blir referert til opplysnings-kjelde. Ei opplysning er for øvrig interessant -men det vantar her også totalt tilvising til kvar vedkomande kjenner til dette frå: ” - - - Bush-familien har store aksjeposter i et oljeboringsselskap kalt UNACO. Dette selskapet forsøkte i 1993 å komme frem til en avtale med den afghanske regjering om å føre en oljeledning fra Uzbekhistan gjennom Afghanistan, da det befinner seg 60 000 000 000 (60 milliarder) fat med råolje under bakken i bare dette ene landet alene.”

Interessant i seg sjølv - men kvar kjem denne kunnskapen frå?

Og så kjem vi atter ein gong tilbake til det store kamp-sceneriet:

“Hensikten med “krigen mot terror” på det planet det i dag befinner seg på er å knuse all mulig opposisjon mot den internasjonale sionismen. Ved effektivt å bruke muslimske “terroristgrupper” spredt over hele verden, som hovedfiender kan man både få kontroll over de landene hvor slike grupper oppholder seg, og som “beskyttes” på en eller annen måte. En annen vesentlig faktor er at den muslimske religion og dens tilhengere desimeres i antall samt at kontroll over disse landene lettere oppnås, slik som nå har skjedd i Afghanistan. Når dette målet er nådd vil man gå løs på den svarte rase, den gule rase og den røde rase og deres respektive land og religioner samt grupperinger i andre land. helt til sist vil hvite kristne, katolske eller protestanter etc. i alle land, bli ansett som “terrorister” og den siste skanse vil være falt. Da vil det bare finnes en gruppe igjen, med total kontroll av alt og alle; jødedommen og sionismen.”

Som ein ser, er våre skyldfolk der borte i Amerika, ikkje den eigenlege grunnen til problemet. Hjernen som sit bak og styrer dei, er den gjennomførte sataniske makt som heiter sionismen. Alle andre blir nesten skuldlause små dokkemenn i samanhengen.

Eg er redd vi heller må vera realistar og seia som så: I alle land og folk finst dei som vil utnytte andre, i alle land finst det dei som set pengar høgare enn menneskeliv - og det tyder atter at det i kvar og ein av oss eksisterer ein mogleg Mammondyrkar. Dersom vi let denne få innpass, er vi snart heilt i Mammons vald.

Vi bør ikkje stikke under stol at vi ikkje er aleine om å ha slike kyniske element i vår rase - dei finst også hos andre. I det heile teki er det ingen grunn til å utrope ein rase til å vera meir blodtørstig og krigersk enn andre. Stammekrigar i Afrika er ikkje venlegare og frommare enn krigar i vår del av verda.

Men det skulle ikkje undre meg om denne artikkelforfattaren også ville meine at sionismen sit og regjerer stammekrigar i Afrika også. Legg t.d. merke til denne setninga: “Planene om tre verdenskriger og tre revolusjoner, den franske, den russiske og den kinesiske, for å nå målet om verdensherredømme stammer i første omgang fra Talmud og Zions Vises Protokoller.” Det verkar som om artikkelforfattaren daterer desse protokollane til 1897 - men gjev altså like fullt sionist-konspirasjon skulda for den franske revolusjonen i 1789. Av dette må ein vel slutte at alt det vår rase har gjort av synder mot sin eigen rase - t.d. å la adelen ha hand og halsrett over bøndene - også på sett og vis og ad merksnodige vegar (adjektivet er lånt frå artikkelen) har vori eit produkt av sionismen.

Det verste er vel at i og med biletet av ei folkegruppe som driv eit spel som er fullkoment uttenkt og gjennomført systematisk og i detalj, som dei altså klarer å gjennomføre etter planen, får denne folkegruppa eintydig og klart status som “DEN ONDE MAKT” i verda. Altså djevelen sjølv. Vi har vel mange gonger sagt at Gud er allmektig, men i praksis syner det seg at mange religiøse menneske er enda meir overtydd om djevelens altsigrande makt.

Dermed bli artikkelen her hovudsakleg reint religiøs. Skildringa er ei vaskekte skildring av djevelens makt og planmessige kamp mot Gud. Enkelte interessante opplysningar druknar heilt i den religiøse tørst som markerer seg i artikkelen.

Eg har ofte høyrt skryt av datastyringa av fly. Eigenleg er det ikkje naudsynt med pilot, har eg fått meg fortalt. Difor merkar eg meg teorien om at ein kan kapre flyet utan å ha terroristar stasjonert i det. Likevel tek den religiøse trangen overhand i denne artikkelen, og det ein eventuelt kunne ta opp i seriøs debatt, druknar totalt.

Hitler var ein mann som hadde liknande religiøse vyer, og han sette i gang planmessig opplegg for å få verdsherredømet - og det gjekk som det gjekk. Forferdeleg var det medan det stod på, og likevel: Menneske er menneske, meir enn dette klarer dei ikkje. Dei kan skapa helvete på jord - men det har aldri vori noka gruppering i verdssoga som har klart å underleggje seg verda og regjere med uinnskrenka makt etter det.

Eg vil difor be den som skreiv artikkelen å leggje den religiøse scena litt annleis. Og eg vil tala direkte til han: Du har rett til å vurdere kvar einaste av dine eigne handlingar etter den modellen du har brukt her. For kvar ting du gjer, kan du spørja deg sjølv: Ville eg verkeleg det gode, eller gjorde eg dette for å få makt? Gjer du det, vil du oppdage at mennesket er ein mangslungen affære og at ikkje ein gong det enkelte mennesket ter seg på same vis støtt, eller etter følgjerett plan. Mennesket kan rett som det er gjera ein god ting utan å tenkje på anna enn det gode - men i etterkant kan freistinga til å dyrke seg sjølv koma opp - Og! ein kan falle for freistinga til å utnytte det gode ein gjorde til å få makt. Så blir kanskje ikkje den gode gjerninga til velsigning likevel.

Som sagt: Du har rett til å leite i krok og kime av di eiga sjel etter ein djevel som sit bak og trekk i trådar og får deg til å gjera ting berre for at du sjølv skal få makt. Men du har ikkje rett til å postulere at ei folkegruppe, ein rase eller ein religion utfyller denne djevel-rolla i verdssamfunnet. Alle folk har sine utkrøpne makt-klatrarar, og alle har sine slitarar - som for øvrig kan vera både intrigante og vemmelege på sine små område i livet, men ikkje har makt i den store samanhengen.

Det er ikkje til å unngå at mennesket let si religiøse innstilling prege dei politiske vala det gjer. Og det hender at ein tek avstand frå ei politisk retning ut frå reint religiøse grunnar. Likevel må ein vare seg for å flytte heile kampen mellom det vonde og det gode ut i verda kring ein. Det er og blir ein kamp den enkelte fyrst må kjempe i seg sjølv. Gjer ein det, vil ein kunne gå ut i samfunnet og kjempe for det gode der også -utan å krevja at andre menneske skal vera statistar i eins eiga sjelesoge.

Det hender ein tykkjer ein får lite hjelp frå samfunnet ikring og at det er litt for veglaust i vår kultur no. Men vi har også sjølv broti opp vegar som har vori der frå gamalt av, og vi er medskuldige i det vonde vi opplever. Så i staden for å projisere vår kjensle av at det vonde har fått makt i verda over på andre menneske eller folkegrupper, kan vi seia som så:

Kom hjerte, ta ditt regnebrett, skriv opp ditt levneds dage. Se til at du kan sanse rett og glemt til minne drage - Hva har du gjort de lange år du har i verden levet?

Ja, kva har vi gjort - og kvifor ser verda ut som ho gjer, og kvifor bukkar vi så djupt for Mammon?

Bjarne Grandum har skrivi ein artikkel (Hamar Dagblad 5/8 1998) der han presiserer at ein bør finne fram til den gamle leia som pilegrimane gjekk når ein skal laga moderne pilegrimsleier. Det er eg for så vidt samd i, men eg har visse ting å føye til det han har skrivi.

Min bakgrunn for å skrive det eg her skriv, er røynsler frå tre vekers pilegrimsgang i fjor. Pluss gamle minne om treningsturar i "gymnastikken" på skulen.

Det er klart at det er best med den gamle ferdesvegen. Eg hugsar særleg "tjodvegen" frå i fjor. Det er gjævt å gå den verkeleg gamle vegen. Den som er glad i historie, kjenner gleda ved å vera på historisk grunn. Og: Vegen er ofte lettare å gå enn dei moderne vegane.

Ein fast stig med høge graskantar på kvar side. Sjølv om stigen er fast, er han med vanleg sumarvêr noko elastisk, bakken er sval og beina har det godt. Han går litt opp og ned, og vi gjeng på utan å bli så særleg trøytte.

Men dei moderne tidene har ført med seg enkelte problem: Vi kan ikkje følgje den gamle pilegrimsleia heile tida. Av og til veit vi ikkje nok om kvar leia har gått. Så finst det dei som ikkje vil sleppe pilegrimar over marka si (kanskje dei trur vi er noko slags hippiar, eller kanskje dei er redde for dei dyra dei har på beite), det finst plassar der gamlevegen har forsvunni - kanskje på grunn av naturkreftene, kanskje på grunn av at den seinare kjerrevegen kom på same plass - kanskje på grunn av anna moderne anleggsarbeid.

Da kjem spørsmålet om kvar vegen så skal gå.

Så kan da folk krangle om det. Og dei som veit om "fornminne", vil nok gjerne at pilegrimane skal få sjå mest mogleg av det, og dei som er innkøyrt med bilkøyring og asfalt, trur dei gjer pilegrimane ei beine med å leggje vegen slik at dei kjem ned på flat mark og gjerne asfalt også for ei stund.

I fjor var det ein mann som fyrte ut av seg at han trudde no for sin part at pilegrimane også gjerne ville ha det behagelig innimellom og gå på slak mark i dalbotnen. Dei var vel ikkje annleis enn vi, sa han. Slik er vi moderne menneske prega av bil og sykkel og har lite kontakt med dei faktiske fysiske forholda.

Det er nemleg ingenting som er så trøyttande som å gå på flat mark. Eg hugsar den gongen eg lærde det. Det var nemleg i gymnastikken på skulen, vi skulle ut på Domkyrkjeodden og "jogge" kring der. Alle, både dei spreke og dei mindre spreke, kom attende til skulen som "slakt". Raude i andletet og pustande og pesande krak vi oss inn i dusjen. Neste år hadde nyskulen komi til, og vi skulle bruke ei rute i Ankerskogen. Den var litt lenger, sa lærarinna - - -

Vi stønna ved tanken på å få det lengre enn vi var vane med frå Domkyrkjeodden. Men dei som den dagen kom inn i dusjen, var spretne og fulle av liv. Det var ikkje til å tru at denne nye ruta var lengre. Men den låg i kupert terreng. Og så hadde vi lært noko heilt grunnleggjande om vår eigen fysikk: Når musklane får variasjon i måten dei blir brukte på, held dei ut lenger.

Den verste etappen eg hugsar frå i fjor, var to kilometer. Når ein har gått nokre dagsetapper på 25 km, da er 2 km berre blåbæra. Likevel! To kilometer på flat mark og asfalt. Det vart ein del pausar, og eg plaska meg rett ned på bakken for å kvile da eg kom fram til kvileplassen.

Den nestverste etappen var Vårstigen. Men det var på heilt anna vis. Den var bratt, og den var bratt på same måte temmeleg lenge. Det same problemet som på flatene: For liten variasjon i muskelbruken. Plusset var at her var det ikkje asfalt. Og eg går heller Vårstigen tre gonger enn den flate stubben på to kilometer.

Eg har difor to ønskje når det gjeld pilegrimsleier. Det eine ønskjet deler eg nok med dei Bjarne Grandum refererer til og som han kallar "interesserte lokalhistorikere". Nemleg at vegen så langt det er mogleg skal vera identisk med ein gamal vegtrasé. Der det ikkje er mogleg å finne den gamle gå- (eller ride-) vegen, kan ein gripe til den gamle kjerrevegen.

Det andre ønskjet er at dei som legg den nye pilegrimsleia skal ha vori med på ein skikkeleg pilegrimsgang - ikkje berre to dagar, men minst to veker. Gå til Nidaros frå der du høyrer heime! Da har du føresetnad for å leggje vegen.

Det er nemleg misforstått "snillhet" å sende pilegrimsflokken nedover dalsida for at dei skal "få lov til" å gå på flat mark ei tid og dessutan koma innom kiosken - Dei beste vegene vi gjekk i fjor, var oppe i lia der gamle gåvegen gjekk - og det gjævaste "påfyllet" dei saftstasjonane som lokalfolk hadde fått til. Sjølv kjende eg det som eit ork å gå ned ei dalside, labbe ein asfaltert veg bortover forbi eit sentrum med kiosk og bensinstasjon, og så klatre opp att for endeleg å få den gode bakken under føtene att.



Når eg ønskjer at folk skal gå pilegrimsgang før dei legg pilegrimslei, er det også eit anna moment i det: Det som for lokalhistorikarar er interessante fornminne, kan vera keisamt for pilegrimar. Ja, eg må diverre seia det. Det er klart at det er spennande å gå gjennom eit gravfelt og få vita at gravfeltet er beste provet for at vegen er eldgamal, for i retteleg gamal tid gravla dei folk der ferdesvegen var - - - Det er spennande med slike opplysningar. Men neste gong du kjem gjennom eit gravfelt, da veit du grunnen, og når du så har komi mange bygder lenger fram og ser på kartet at vegen gjer ein liten sving og får høyre at vi skal gjennom eit gravfelt - da hender det at det fer motvilje gjennom deg: Dei har vel for all del ikkje lagt vegen i boge berre for at vi skal koma gjennom gravfeltet? Vi har sett gravfelt før!

Når eg tenkjer på dei mange ivrige sogekunnige bygdefolka vi møtte på pilegrimsgangen, fer det enno eit tak av glede gjennom meg. Anten det galdt å gå gjennom gamle gravfelt eller det galdt å gå nedover ein brattbakke der eldre tiders kongar og dronningar hadde måtta ta seg fram på hesterygg, så var det ei oppleving å møte folk som fortalde om dette, som elska bygda si og fortalde om det vi såg. Det var opplevingar eg ikkje ville vori utan. Og likevel: Å leggje opp vegen etter fornminne? Å nei, ver så snill - - - "Det har blitt litt mange graver for meg," sukka ein langdistansepilegrim i fjor.

No hugsar eg ikkje lenger om kroken på kartet var for gravfeltet eller for noko anna. Det er uinteressant i denne samanhengen. Poenget er at det er gjævt for pilegrimar å få med seg sogeopplysningar når det høyrer til den leia vi går - men vi vil ikkje gå i krok for å fange med oss enda fleire gravfelt når vi har gått gjennom gravfelt før. For ein pilegrim er historia ikkje hovudsaka, men ein spennande del av ferda.

Eg trur dette kan vera vanskeleg å skjøna for folk på kulturkontor og liknande. Pilegrimar? Det er eit historisk fenomen - svitsj! Der er brytaren skrudd over på lokalhistorie - Men pilegrimsgang er også eit religiøst fenomen, ja, fyrst og fremst det.

M.a.o.: Når pilegrimsleia fell saman med ein natur- og kultursti, er det spennande. Men pilegrimsleia sjølv er ikkje, og skal ikkje vera ein natur og kultursti. Den skal vera pilegrimslei.

På ein måte er pilegrimsleia i seg sjølv sjølvsagt eit fornminne. Men dei gamle gjekk vegen for å koma fram, og det gjer moderne pilegrimar også. Vi er interessert i å få høyre om det når folk trur at ein viss formasjon i landskapet er ein gamal bygdeborg, og dersom vegen går i nærleiken, er det spennande. Men å leggje vegen forat vi skal koma innom bygdeborga? Nei, helst ikkje!

Avdi dei gamle delane av pilegrimsleia i seg sjølv er eit fornminne, er det naturleg at sume med natur og kultursti i tankane kan snuble over i den tankegangen. Men pilegrimsgang er både eit fysisk og psykisk fenomen for seg sjølv, og tilretteleggjinga bør ta omsyn til det.

Kanskje best å ta eit ørlite atterhald her: Vel vil pilegrimane fyrst og fremst nå til Nidaros. Men likevel er det ikkje støtt at den stuttaste vegen er den gjævaste. Eg går heller 5 km på grasbakke eller gjennom skogslandskap enn eg går ein kilometer langs asfaltert bilveg av notidsstandard.

Når ein skal finne fram gamal vegtrasé, bør ein for øvrig også hugse på at gamle dagars pilegrimar ikkje sat med kart og passar og målte ut kva for ein distanse som var lengst. Dei målte vegen etter den tida det tok å gå. Og det kunne nok vera mange ting som verka inn på ruta.

Der reagerer eg litt på argumentasjonen til Bjarne Grandum. Han argumenterer for at pilegrimane ikkje har gått over Fonnåsfjellet. Det er mogleg han har rett, eg kjenner ikkje det fjellet, og særleg verkar det overtydande når han fortel at det ikkje er funni spor av gamal ferdselsveg der. Men dersom det finst soger om at pilegrimar har fari over fjellet der i gamel tid, kan dei godt ha noko for seg likevel. Ein må rekne med at det også i gamle tider var folk som kunne syne pilegrimane leia, ikkje berre den vanlege leia, men kanskje andre som bygdefolket sjølv brukte i andre samanhengar. Ein må rekne med at det kunne vera ulike grunnar til at dei kunne tenkje seg å leggje vegen om fjellet ein eller annan gong. Kanskje dei har treft ein kar som skal opp dit på jakt, kanskje dei har opplevd litt gjerrige bønder på den siste strekninga, og ser ei von i det å kunne gå saman med denne jegaren - Eller kanskje dei har høyrt om ekstra gjestmilde folk på andre sida av fjellet. Eller kanskje ryktene går om plyndrarar og røvarbander langs den vanlege vegen -

Dersom det går nokre gamle soger om pilegrimsgang over eit fjell, så skal ein i alle høve ikkje berre blåse av det. Og som nemnt før: flatt terreng er ikkje synonymt med lett terreng. Det er rett at dei som gjekk pilegrimslei ikkje nettopp var av type topptrente idrettsfolk (det er heller ikkje vi som går i våre dagar). Det er også rett at dei gamle leiene er laga for folk av alle slag. Men vi bør ikkje nedvurdere dei menneska som ga seg ut på vandring. Medan eg halte meg opp Vårstigen i fjor med all mogleg kjensle av at her var det huttetu så langbratt, fór ein kar på over 70 år opp og ned same vegen og leita etter kona si. Han var for øvrig frå Finnland. Han fortalde meg etterpå at kilometrane her i landet hadde det med å bli lengre utpå ettermiddagen - - - Under ein kvit solhatt vandra dei tynnaste jentebein eg nokon gong har sett, dei såg ut som om dei kunne knekke saman når det skulle vera. Men til Nidaros kom ho - heile vegen frå Oslo.

"En dagsetappe over Fonnåsfjellet til Olsberg i Tylldalen er ugjennomførlig for den type trafikanter som pilegrimene var - " Ja, kanskje Fonnåsfjellet er eit frykteleg vanskeleg fjell å koma over - men Vårstigen var ikkje ugjennomførlig for pilegrimane i fjor, og vi var nettopp typiske pilegrimar. Sett i samla flokk såg vi slett ikkje spreke ut, og det er godt mogleg at Bjarne Grandum ville døme både Kvitura i Sel og Vårstigen til å vera umoglege for oss. Men fram kom vi.

For å samanfatte det eg gjerne vil seia i få ord her og no, set eg opp nokre enkle ønskje til dei som skal leggje pilegrimslei:

Følgj mest mogleg dei gamle leiene. Kan de ikkje følgje dei eldste leiene, så finn fram til stigar i skogsterreng. Ta med dei fornminna som høyrer til den gamle leia og gjev blanke i dei andre. Ikkje la dykk forvirre av bil- og asfalt-menneske si tru på kva som er enklaste og beste leia. Gå sjølv med på ein pilegrimsgang, opplev pilegrimsgangen både fysisk og psykisk - med alle messene som høyrer til. Da skjønar du kanskje korleis pilegrimen tenkjer og har føresetnader for å få til ei verkeleg god pilegrimslei.

"JEG FANT MEG I EN SKOGS BELGMØRKE SALE - "

Korleis skildrar mennesket depresjonen?

"Depresjon" er eit av dei orda det moderne mennesket kjenner uhyggje ved. Likevel har ordet kanskje i mangt blitt forslitt, blitt brukt litt for ofte, så den verkeleg nattemørke depresjonen ikkje har sitt eige namn. Enda verre kan det vera med ordet "deprimert" - når ein eller annan i skulegarden slenger ut av seg at "je vart helt deprimert, je!" Ein ser kanskje på andletet og kroppshaldning og alt at vedkomande ikkje har noko verkeleg kjennskap til innhaldet i ordet. Og det vanskelege er at den som verkeleg er deprimert, kanskje aldri seier dei orda.

Orda "depresjon" og "deprimert" høyrer til vårt moderne samfunn - og den lettvinte skulegardsbruken av det også. Ein ting er likevel visst og sikkert: Depresjonen må ha følgt mennesket frå urtida. Og kanskje dei eldre over­leveringane trass i alt kan gje oss eit nærare bilete av depresjonen og dens vesen enn vi klarer med våre moderne og litt forslitte ord.

På midten av vår bane gjennom livet
jeg fant meg i en skogs belgmørke sale,
forvillet fra den vei som var meg givet.

"En skogs belgmørke sale," skreiv Dante. Vel er skogen mørkare enn det som er ikring, men ikkje alle vil tala om skogens belgmørke sale. For oss er skogen også mange andre ting. Skogen skapar lengt gjennom skogsus eller fuglesong, skogen gjev ly og vern og mykje av det vi treng for å leva -

Men når ein diktar talar om "belgmørke" i samband med skogen, da veit vi straks at det her er snakk om ein annan slags skog. Ein sjeleskog full av mørke, full av det som kan hindre ein i å nå ut i dagen att.

Eventyra har mange skogskildringar av det slaget. Ingen kan slå eventyra i å bruke naturen både til å skildre dei verste vanskane og til å skildre det lysaste lyse. Tek ein så ikkje berre våre norske eventyr med, men all verdas folkeeventyr, får ein stor variasjon i landskapstypar. Mennesket må kanskje gjennom skogar der alle trea har piggete greiner, det må gjennom myrete, våte landskap der det finst sleipe dyr, og dei sklir og vavrar seg fram. Mennesket må ri uendeleg langt berre med ei aning om målet, mennesket må klavre oppetter bratte berg. Men av og til kjem dei ut på ei lys grøn slette, og ikkje så sjeldan syner naturen seg også å vera hjelp - særleg kan storm og vind vera gode å ta til for den som skal fram.

Vi har kanskje lett for å sjå litt for overflatisk på skildringane. Vi seier som så at "alle eventyr dreier seg om en gutt eller jente som får oppgaver som de løser, og etter det lever de lykkelige alle sine dager - "

Vi burde kanskje gå litt meir inn i stoffet og spørja oss sjølve: Er det ikkje også ulike vanskar dei møter? Kva med dei ulike skogane dei dreg igjennom? Sølv og gullskog som ein ikkje må røre, men som nærmast klenger seg innpå, den mørke skogen der jenta sit aleine og græt, nei, "skog" tyder ikkje det same i kvart tilfelle.

Dersom vi så konsentrerer oss om dei tilfella der folketradisjonens naturskildringar heilt tydeleg skildrar eit sjeleleg mørke, da må vi nokså snart laga to nye grupper: Sume tider er mørket gjennomlevd, og mennesket kjem atter ut i lyset. Andre gonger blir mennesket borte i mørkret.

Det er alment kjent at kunstnarar kan ha særleg tunge stunder i sine liv. Enkelte mystifiserer det, vil gjera det til noko bortimot galskap, men lat oss no halde oss til dei faktiske forholda: Veldig mange har - som Dante - opplevd at dei ein gong midt i livet har måtta stanse opp og ta eit oppgjer med seg sjølv. Kva var mitt utgangspunkt? Kva hadde eg venta meg av livet, kva gjorde eg, korleis kom eg hit, kva slag synder har eg gjort, og kva slag gode ting var det eg ikkje gjorde? Det kan bli mange mørke stunder for både leg og lærd av slike spørsmål. Men det er ikkje berre sjølvgransking som kan skapa tunge stunder. Det blir ikkje færre mørke stunder av at vener ein hadde tillit til, vender ryggen til ein. Kva som enn ligg bak, er det ein ting som står fast: Alle menneske opplever tunge stunder -

Men eg vil påstå at det som skil ein kunstnardepresjon frå det vanlege menneskets kamp med seg sjølv, er at kunstnaren ikkje berre driv kampen for seg sjølv, men kjenner seg tvungen til å formulere og formidle for fleire. I den samanhengen kan det skje - slik som det skjedde før andre verdskrigen - at fortvilte åtvaringsbøker ser dagens lys. Når ein nemleg heile tida forholder seg til heile samfunnet, kan ein koma til å sjå utviklingsvegar som andre ikkje får auge på.

Men i denne samanhengen møter vi ein vanske vi kanskje ikkje har vori førebudd på: Dei skildringane vi har av dei mørke skogane i menneskelivet, er nettopp frå dei som klarte å leva seg gjennom det.

Her har vi Dantes guddommelege komedie, der han får hjelp av fornuftens røyst, gjennom Vergil, og av same slaget er Draumkvedet. Frå Draumkvedet kjenner vi vers som minner om eventyrets skildringar: Olav Åsteson må over tornete mark, kleda går i stykkjer, og neglene med, så vondt er det å ta seg fram. Han har vori seg "upp med sky og nedatt med svarte dikje" - som ei god skildringa av korleis ein kan føle seg når ein samanliknar det gode menneska kan gjera mot kvarandre med det vonde menneska kan gjera mot kvarandre. Når vi høyrer om ein som bar kameraten gjennom dødsmarsjen på slutten av siste verdskrigen, da kjenner ein lykke over det mennesket kan yte for sin neste. Da kjenner ein at ein "ser til himmerikje". Men når ein så vender blikket mot sjølve konsentrasjonsleiren, da er det "svarte dikje".

Som sagt: Både Dante og Olav Åsteson skildrar ein kunstnardepresjon som er gjennomlevd. Dei som skildrar den slags depresjonar, er nettopp dei som har klart å leva gjennom. Men vi veit også at det finst depresjonar som er så djupe at menneska ikkje kjem att ved eiga hjelp eller ved fornuftens røyst. Og her er folketradisjonen full av merkelege skildringar - alle sjølvsagt "sett frå utsida". Det er skildringar av folk som blir borte, og bygda reknar med at dei er blitt tekne inn i berget, men det er også skildringar av at dei kjem att etter nokre år, og da er dei underlege -

Når ein så ser nærmare på folketradisjonen, ser ein at også dette med å bli teken i berg, kjem i ulik samanheng. Det kan vera eit bilete på at mennesket let etter seg det særeigne menneskelege og blir hardt og kynisk i sinn. Slik er det brukt i eventyr og folkevise. Men biletet "å bli teken i berg" møter vi også i annan samanheng. Vi møter det i segnene der det ikkje gjeld eventyrets generelle "gut" og "jente" eller "prins" og "prinsesse", men folk som har budd der og der da og da. Vi har mange mange forteljingar om menneske som berre kverv frå samfunnet dei høyrer til i og blir totalt borte. Når forklaringa da er at vedkomande nok er teken i berg, da kan vi moderne menneske kanskje trekkje på skulderen fyrst - men så kjem ettertanken til oss: Er ikkje formuleringa "bli teken i berg" også eit godt uttrykk for det ein opplever når eit medmenneske byrjar lukke seg mot omverda, når det kverv inn i seg sjølv og ikkje maktar leva med i livet lenger? Er det ikkje da som om ei overnaturleg makt tek dette mennesket frå oss?

Eg trur dette er forklaringa på mykje av det vi høyrer om i segn og soge. Og eg trur at medan vår tids legevitskap arbeider med depresjonar ut frå ulik synsstad, talar om kjemiske stoff i hjernen, om det som kan utløse anfall, o. s. b. . , så har folketradisjonen gjevi fulltonande uttrykk for ei oppleving menneska ikring pasienten kan ha.

Snorre Sturluson var ein sakleg og objektiv natur, og da han skulle skrive ned dei gamle sogene, lukte han omhyggeleg ut det han tykte var for fantastisk. Likevel tok han med Ynglingasoga, vår eldste soge, full av eventyrformuleringar og underlege segner. Og nettopp her finn vi soga om Sveigde.

Han må ha vori eit søkjande menneske, eit av dei vi i våre dagar ville kalle "idealist", for han ville ut og "leite etter gudeheimen". Gamle dagars førestellingar om gudar og gudeheim er ikkje som våre, men sett i samband med deira kultur, må ein seia at han vil finne fram til noko større og betre enn menneska. Han søkjer etter det største og beste han har høyrt om. Og han fer ikring med 11 mann - og er sjølv den tolvte. (Tolv er mange stader eit viktig tal - vi hugsar dei tolv disiplane. Men når Jesus fór ikring med læresveinane, var han sjølv den trettande. )

Men medan denne Sveigde ein gong er på vandring for å søkje gudeheimen, sit han ein kveld ved drikkebordet, og når dei går derfrå er både han og mennene hans drukne. Ved ein stor stein ute på garden ser dei ein dverg. Han ropar til Sveigde at her kan han finne Odin. Sveigde spring da inn i steinen, og steinen lukkar seg etter han.

Er dette eldre tiders måte å skildre det på når eit menneske er på leit etter det beste, men ikkje finn fram og til slutt kverv inn i depresjon? Steinen lukkar seg etter Sveigde, og ingen kan seinare få kontakt med han -

Denne gamle soga fortel hendingane slik, og våre moderne spørsmål stoppar opp, like eins som mennene til Sveigde stoppa opp framfor steinen.

Kanskje dette er ei av våre eldste skildringar av ein depresjon? Tankane går til folkesegnene med liknande innhald. Der kjemper omgivnaden meir imot når dei trur eit menneske er "teki inn i berget", dei bruker kyrkjeklokker, dei går manngard for å bringe den som har blitt borte frå samfunnet tilbake -

I våre dagar ringer vi ikkje fyrst og fremst med kyrkjeklokker, vi appellerer til leger og krev medisinering. Og likefullt kan vi stundom bli ståande makteslause, som venene til Sveigde framfor steinen.

Kreklingen var stor og fin også - for den som kunne bruke den. Og det var slett ikkje verst med tyttebær.

Da møtte eg grannekona vår. “Det er lite nyper i år dø,” var kommentaren hennar.

Dette har blitt ein klassisk replikk for meg. Ein replikk som rommar i seg eit heilt livssyn. Same kor godt det er alt det andre, så festar ein seg ved det som ikkje er så godt.

Grannekona mi frå den gongen er død, og det er ingen fare i å levere soga vidare. Det er heller ingen fare i det å røpe det eg tenkte den gongen. Eg tenkte sant å seia: Kva i vide verda har ho opplevd i livet sitt som har gjort henne så redd for å glede seg fullt og heilt, ho torer jo aldri vera glad for det som er godt -

Noja, ho er død - men innstillinga lever. Den har sant å seia blitt til litt av ein kulturell mote. Same kor godt livet kan vera, så pliktar du å suge interessa fast ved det som går dårleg og det som er stygt og vondt.

Og er det ikkje noko vondt ein stad, så må du skapa det.

Den gongen grannekona vår kom med sin store replikk, da tenkte eg med medkjensle på hennar skrekk for å vera glad. Når det gjeld vår tids kulturelle mote, har eg diverre inga medkjensle å ta til. Berre ein god slump irritasjon.

For innstillinga finn ein overalt: Dersom du ikkje kan koma trekkjande med noko negativt, er du ikkje sannferdig. Kvar karten som fortel om noko positivt, ljug -

(og vår samtid har mange orsakingar på lager for den som gjer ei slik synd - det er jo så forklarleg, alle vi menneske lever i grunnen på illusjonar - )

Men evig ære vere den som finn noko negativt å servere. Han er den store faneberaren for sanninga. Og ettersom den som kjem med sanning, i alle år har vori utsett for åtak, så må han berre rekne med det. Men sensasjons­avisene våre stiller opp og gløder i rettferdskjensle over den store sanningssøkjaren som serverer noko negativt der vi trudde vi såg noko positivt.

Når det gjeld avdøde diktarar eller store og gode menneske som verkeleg har sett mykje inn for medmenneska, så er det veldig enkelt: Ein festar seg ved det som sjalu personar har dikta opp om det mennesket.

“Ve Eder om alle taler vel om Eder!” Bibelen er realistisk og gløymer ikkje korleis forholda kan vera menneske i mellom - og ein ting veit same skrift veldig godt: Dei største og beste menneska vil aldri få samstemt positiv dom frå medmenneska - til det er det for mange som tykkjer det strålar plagsamt av den som ikkje tenkjer på seg sjølv.

Og når dei sjalu naturane gjev seg til å laga opp meir eller mindre hysteriske fortolkingsmodellar av det andre gjer, så kan det bli både ulogisk og meiningslaust. Likevel: Før ein veit ordet av det, er det dette som har blitt sanninga med stor S. Den store sanninga som ingen som vil ha sosial prestisje kan koma forbi. Ein biografi om eit stort menneske som ikkje tek sjalusiens oppdikta bilete av vedkomande alvorleg? Utenkjeleg. Ein biograf som prøver seg med å servere berre det vitskaplege om ein stor diktar, ville få høyre at han “skjønnmålar” og ikkje gjev oss den store diktaren som han var -

Ve deg som vil følgje vitskaplege normer og vurdere kjeldene dine og plukke bort det negative du tykkjer er uvitskapleg. Du vil bli like forakta som dei som ikkje såg dei nye kleda til keisaren - - -

Og ve deg som har tenkt å skrive om eit glimrande blåbærår utan fyrst og fremst å fokusere på det dårlege nypeåret!

Nyper var det forresten, det året, eg har sant å seia ikkje opplevd eit einaste år der det verkeleg har vori dårleg med nyper. Men skulle du, menneske, koma til å oppleva eit år der blåbæra blånar frå alle tuer og alle flatehogstfelt er stappfulle, da vit - - -

at det er slett ikkje dette du skal sjå. Dette kan umogleg vera realiteten om det året du her og no opplever!

Realiteten er at det ikkje er like mykje nyper som blåbær - og det er ein realitet vi kan sjå kvart einaste år i skogane våre, så her har vi ein godkjennbar sanning. Å vera sannferdig, er dermed å fokusere på lite nyper. Hugs da for all del menneske: Skulle du slumpe til å fortelja om all den fantastiske blåbæra, da er du uærleg mot deg sjølv og dei andre, du lever på illusjonar, må tru. Men klagar du deg over at det er lite nyper, da formidlar du djupe og avgjerande sanningar om menneskelivet. Da har du fanga opp dei djupareliggjande konfliktene i livet vårt, da syner du jævelskapen i verda som ho er.

Ja, berre les i avisa kor nasegrus dei ligg for den som plukkar urimelege soger om eit stort menneske frå sjalusiens mørkeloft og serverer oss det. Han kjem med den store sanninga, han er sannferdig, han vågar å sjå ting i auga - oj oj for ein tapper person.

Tapper? Ja, faktisk - for - ja det let seg ikkje neite: Det er drøssfullt av folk i vårt samfunn som ikkje liker den slags soger frå sjalusiens mørkeloft, det er faktisk nokså mange som meiner at sanninga let seg betre nå av den som vågar sjå blåbæra når ho er der og ikkje straks finn seg noko å klaga over - - - Særs mange blir reint og beint arge over sjalusiens mørkebilete i avisene.

Difor, mine damer og herrar, er det fantastisk tappert av den som serverer sladdersoger mellom to bokpermar. Vedkomande står modig fram og river illusjonens slør fra våre øyne, han våger å rokke ved vedtatte sannheter, han er den store realisten som vågar sjå at den store mannen (eller kvinna) som vi såg opp til før, var - oj oj oj - eit menneske som alle andre (du verda, du verda for ein fantstisk oppdaging) og difor befengt med menneskelege svakheter. Og desse “menneskelige svakhetene” er enkle å finne, for dei er alle dei rotne undergrunnskjenslene som den sjalu naturen kjenner hos seg sjølv + ein god del til. Fantastisk! Sanningsprofeten er komen til byen! Slå opp byens portar, blås fanfare! Endeleg, endeleg skal vi få sjå den store og heile sanninga om den vi før trudde var eit større menneske enn vi sjølve er -

Men når ein person klarer å plukke førti liter blåbær på ein føremiddag?

Å nei, her blir det farleg. Dersom du vil dra fram slikt, så lir du av forutinntatte meiningar - du dug ikkje til embetet ditt - dersom det ikkje er det at du ikkje er barn av den du trur du er barn av - eller - ÅH! der har vi det! Du er ikkje uhilda i din dom, du ligg i nasegrus beundring for eit menneskeleg gudebilete - og her kom det altså ein storarta person som smadra gudebiletet ditt, jau vi skjønar jo at du flyg i blekkhuset da - - -

Ve, deg, menneske, om du framleis hugsar desse førti litrane dine. Eller i det minste: om du fortel om dei. For da kan det ikkje vera anna på ferde enn at du dyrkar blåbæra som guddom - - -

Men det var - ja, berre følgj med, det var den store aluminiumskjelen på tjuge liter, og den var full, den var full - og i tillegg to bytter, og dei er på ti liter kvar, og kjem ein da til anna enn førti liter?

Det kan ein. I vårt samfunn. For det er noko som er tabubelagt. Det er noko vi ikkje må nemne. Alt som kan bli samla under etiketten det gode. Det er det umoralsk å nemne, det er det umoralsk å interessere seg for. Vårt samfunn ser det som ei kardinalsynd å juble over noko godt.

Men når ein likevel kan ha hug til å fortelja om den gongen det var så duvande mykje blåbær at førti liter på ein føremiddag var “blåbær” for ein person?

Det var ein gong ein mann som heitte Carl Larsson. Ein gut frå eit av Stockholms fatigkvarter som vart ein stor kunstnar. Og ein som vi er glad i.

Livet hans hadde sine stride og tunge stunder. Og eit motiv som han gjerne ville måle, var om bloting.

Ikkje så få kunstnarar har opplevd at folk treng å “blote” nokon når dei kjenner seg kollektivt uvel over noko. Ikkje så få kunstnarar har kjent det som at dei stod lageleg til for hogg.

Like lagleg som Domalde den gongen.

Det var sikkert ein grunn til at Carl Larsson ville arbeide med det motivet. Men samtida ville ikkje vita av det.

Vel, han måla kanskje veldig realistisk? Prøvde å setja inn i biletet folk som dei den gongen var kledde, lurblåsarar og så vidare. Kanskje noko av bodskapen drukna for folk i den realitiske stilen?

Tja - tru det? Eller var det noko samtida ikkje ville tenkje på, ei dom over samfunnets bruk av syndebukkar, når har slik dom vori populær?

I alle høve: Ingen ville ha eit slikt bilete.

Samtida ville heller ha dei bileta han laga som kan bli karakteriserte med orda “Åt solsidan”.

Det var ikkje støtt så mykje til solside likevel Når ein ser litt nærmare på det, ligg det mang ei soge gøymt i bileta som ikkje nettopp høyrer til den lykkelegaste delen av Carl Larssons liv. Ei svartkledd og sørgjande kvinne midt i all verdas venleik t.d. - - - Men han kunne også gje att livet som det er i lykkeglimta våre. Duvande fulle epletre - ja mætt ta eple - og ingen som seier at det er lite nyper - - -

Men nett som samtida ikkje ville vita av blotingsbiletet hans, ville ettertida ikkje vita av det som var “åt solsidan”. Dei har bråkt over Carl Larsson - over at han “støtt” måla slik lyse motiv.

Kunne dei ikkje heller sendt eit post-mortem-klageskrift til kunst-smaksdomarar i Stockholm den gongen?

Det var ein del vondt Carl Larsson bar på, og når dei ikkje ville ha blotingsbiletet, så kom det ei bok - som eit skrik om det som var vondt. Kanskje det ikkje hadde vori naudsynt å skrive den boka om ikkje samtida hadde neitta å vilja sjå anna av Carl Larsson enn det som høyrde til “åt solsidan”.

Noja - det kan vera ein teori. Som mange andre.

Men lat oss no sjå vår eiga tid illustrert ved det som står bakpå ei norsk utgåve av denne boka!

“I vårt århundre har kunstens fremste oppgave vært å avsløre, ikke tilsløre. Menneskelig sannhet skal avdekkes ved at man blottlegger sine svakheter. I Carl Larssons billedverden ånder derimot fred og harmoni - for ham var kunsten oppbyggelig, hans bilder forsøkte å rettferdiggjøre verden. Vi gjør det samme i dag: stadig bygger vi opp oss selv og andre på liknende vis. Også vi vever vårt liv inn i illusjoner, vi danner oss bilder som ikke faller sammen med virkeligheten.”

Tenk det, Hedda. Av dette kan vi dra den konklusjonen at Carl Larsson tilslører og ikkje avslører

(Men kanskje våre sløve auge har vori så opptekne av dei nypene det er lite av at vi treng hans avsløring av kor deilig epletreet kan vera - - - ? )

Og så kan vi dra den konklusjonen av vår tids avslørande kunst ikkje er oppbyggeleg.

(Men lever vi ikkje framleis i den kulturelle tradisjonen som seier at kunst skal både og, både avsløre, og nettopp i det: oppbygge. Den tradisjonen har vori like levande i vårt hundreår som i åra før!)

Vidare kan ein dra den konklusjonen at verda må bli rettferdiggjort - at denne vår vedunderlege jordklode er så elendig i seg sjølv at menneska hektisk og panisk må prøve å rettferdiggjera den –

(Men er det verda som den stråler mot oss i eple og nypeprakt som må bli rettferdiggjort - eller er det vonde drivkrefter i menneskets sinn?)

Slike spørsmål må dukke opp når ein har ein botspredikant på sengekanten. Våre dagars aviser går forresten gamle dagars botspredikantar en høy gang. Jammerdalen har aldri vori så skrekkeleg mykje av ein jammerdal som i våre dagar da til og med Jesus blir “avslørt” som maktmenneske - sjølv om det vel nettopp var maktmenneska i hans samtid som ikkje tolde han og hengde han på ein kross -

Så kjem kanskje det som fortel mest om oss: Det å vera oppbyggeleg skal vera det same som å veva livet inn i illusjonar, vi “danner oss bilder som ikke faller sammen med virkeligheten”.

Carl Larsson fokuserer i ein del av bileta sine på naturen slik vi opplever den beint for auga, bugnande epletre, vakre blomar, bjørketre mot blankt vatn. Dette er å vera “oppbyggeleg”, og det er definert som å veva livet inn i illusjonar.

Høyr høyr, moderne menneske! Borgarar av ny Amsterdam eller kva det no er. Intet er nytt under solen - bortsett frå det at korkje sol eller jord eller eple eller blåbær er anna enn ein illusjon vi vev oss inn i. Og når ungane våre smiler og ler og stuper i sofaen vår eller plukkar eple i forkleet, høyrer det også til illusjonane - Kvite bjørkestammer mot blått vatn? ILLUSJON!

Som vi menneske er så nøydde til å ha her vi lever i den verste av alle verdner -

Men illusjon eller ikkje illusjon: Tjuge-literskjelen var full, og dei to byttene likeså. Dette vil eg påstå om så heile heren av aviser i vårt fedreland vil postulere at eg med dette vev meg inn i illusjonar -

ELLER t.d. at eg er ein tyrannisk person som vil påtvinge andre mitt syn - for det kan jo vera at byfolk den same dagen som eg fekk blåbæra inn i huset, såg noko heilt anna enn blåbær der dei var på veg heim etter jobben og sveitta på ein overfull trikk - - -

ELLER at eg umogleg kunne finne på å seia noko som var så stikk i strid med alle andres syn utan at det er noko gale med meg - kanskje helst ein sjukleg trong til å få folk til å interessere seg for min person (for dei som kjem med urimelege påstandar, lir jo gjerne av slike skumle drivkrefter - )

Men der var den store kjelen breiddfull. Og alt no er kjelen til makthavarane i vårt samfunn logi full. Og der var dei to byttene. Må eg sverge på Bibelen for at folk skal vilja tru eg talar sant?

Nei, det er kanskje ikkje slik. Spør eg om dette, vil dei straks slå det bort - og kanskje forklare meg at eg ikkje har rett til å fortelja om det eg sjølv har opplevd ein dag når det er så mange fleire som sveittar i trikkar på denne Herrens haustdagen - - -

Det same kan det vera. For ein ting er visst og sikkert: Eg blir ingen suksessforfattar i Noreg i dag om eg fortel om førti liter blåbær -

Hittil har eg forresten “fortidd” ein del av soga om blåbæra. For saka var at vi fekk ho. Ein av venene våre skjøna at vi hadde vanskar for å få tak i bær når vi sat heime med to små ungar og ikkje kom oss ut. Så drog han av garde - og der kom den store kjelen og der kom dei to byttene inn på kjøkenet til oss etter berre ein føremiddag - Det er slikt som høver enda dårlegare enn alt anna inn i samtidas menneskebilete. Det kunne jo verkeleg vera at ein snill og god person hjelpte oss? Men den slags må i alle høve vera illusjonar. Ingen god person har nokon gong levd, det har vår tids kulturelle mote for lengst slegi fast. For dei krev at gode menneske skal vera fullkomne - i absolutt alle detaljar - og ettersom ingen menneske er fullkomne, har vi fasitsvaret greitt og raskt. Ingen gode menneske i vår verd.

Men han plukka altså førti liter blåbær til oss på ein føremiddag, venen vår. Han gjorde faktisk det. Frysaren og kjellaren min kunne vitne både den vinteren og den neste -

Åh, som eg reinska og reinska blåbær etterpå. Heisan, der har eg det! Den absolutte godkjende vegen i våre dagars kulturliv ville vera om eg skreiv ei bok om kor redselsfullt drepande det er å reinske blåbær - korleis den som gav meg all blåbæra i grunnen hadde gjort ei vond gjerning mot meg, avdi vedkomande hadde tvungi meg til å arbeide mange mange timar - og kven veit om eg da (furt furt) eigenleg sjølv hadde vilja gjera dette - hadde eg valt det sjølv - eller var det ikkje ei form for finare tyranni av den som gav meg blåbæra?

Her har vi eit gyllent og gyldig susjett for ei bok i våre dagar. Ei bok som kan bli tiljubla og skrytt opp. For er det ikkje slik at alle desse som verkar som dei er så gode (som den som plukka blåbær til meg) eigenleg vil tyrannisere andre. Les vi ikkje noko slikt hos den over alle grenser heilage profeten Freud eller den enda meir storarta profeten Nietzsche?

Å, eg veit kva eg burde gjera om eg skulle laga ei suksessbok av våre dagars standard. Furt furt boka igjennom, omtolking av alle gode hendingar som har prega livet mitt - - - alle venlege ord eller gjerningar omdanna til ei fornærming - ei utspekulert fornærming mot min høge og opphøgde person.

Men enn om eg var glad for dei førti litra med blåbær? Ja, enn om - - -

Å - notidsløysinga er der straks: Eg har sjølvsagt vori hjernevaska. for kven kan vera ekte glad for blåbær når ein er nøydd til å reinske - ja reinske ho etterpå?

Men tenkj om eg i heile sjela mi ikkje kan finne ein einaste ekte tråd av anna enn glede over blåbæra? Enn om eg ikkje finn ei tone av furt? Enn om sjølve det at eg reinska og reinska vart eit bilete på kor uhorveleg mykje eg hadde fått?

Ja, enn om?

Kven er eigenleg realist? Den som ser blåbæra eller den som ikkje ein gong torer nemne den bæra når det blånar over alle tuer? Kven lever på illusjonar? Den som neiter å sjå at epletreet kan vera vel så duvande fullt som epletreet hans Carl Larsson - eller Carl Larsson sjølv med hans nitide dokumentasjon av det han ser framfor seg?

Og endeleg: Kva er det for slags gudebilete vi kneler for når vi neiter oss sjølv å sjå det gode som verkeleg er og kallar syt og oppdikta mørkesoger for sanning? Vi skulle ikkje vera farleg nær det som ein gong vart kalla “Psykopatenes diktatur”?