Johanne Louise

Om depresjon

"JEG FANT MEG I EN SKOGS BELGMØRKE SALE – "

Korleis skildrar mennesket depresjonen?

"Depresjon" er eit av dei orda det moderne mennesket kjenner uhyggje ved. Likevel har ordet kanskje i mangt blitt forslitt, blitt brukt litt for ofte, så den verkeleg nattemørke depresjonen ikkje har sitt eige namn. Enda verre kan det vera med ordet "deprimert" – når ein eller annan i skulegarden slenger ut av seg at "je vart helt deprimert, je!" Ein ser kanskje på andletet og kroppshaldning og alt at vedkomande ikkje har noko verkeleg kjennskap til innhaldet i ordet. Og det vanskelege er at den som verkeleg er deprimert, kanskje aldri seier dei orda.

Orda "depresjon" og "deprimert" høyrer til vårt moderne samfunn – og den lettvinte skulegardsbruken av det også. Ein ting er likevel visst og sikkert: Depresjonen må ha følgt mennesket frå urtida. Og kanskje dei eldre over­leveringane trass i alt kan gje oss eit nærare bilete av depresjonen og dens vesen enn vi klarer med våre moderne og litt forslitte ord.

På midten av vår bane gjennom livet
jeg fant meg i en skogs belgmørke sale,
forvillet fra den vei som var meg givet.

"En skogs belgmørke sale," skreiv Dante. Vel er skogen mørkare enn det som er ikring, men ikkje alle vil tala om skogens belgmørke sale. For oss er skogen også mange andre ting. Skogen skapar lengt gjennom skogsus eller fuglesong, skogen gjev ly og vern og mykje av det vi treng for å leva –

Men når ein diktar talar om "belgmørke" i samband med skogen, da veit vi straks at det her er snakk om ein annan slags skog. Ein sjeleskog full av mørke, full av det som kan hindre ein i å nå ut i dagen att.

Eventyra har mange skogskildringar av det slaget. Ingen kan slå eventyra i å bruke naturen både til å skildre dei verste vanskane og til å skildre det lysaste lyse. Tek ein så ikkje berre våre norske eventyr med, men all verdas folkeeventyr, får ein stor variasjon i landskapstypar. Mennesket må kanskje gjennom skogar der alle trea har piggete greiner, det må gjennom myrete, våte landskap der det finst sleipe dyr, og dei sklir og vavrar seg fram. Mennesket må ri uendeleg langt berre med ei aning om målet, mennesket må klavre oppetter bratte berg. Men av og til kjem dei ut på ei lys grøn slette, og ikkje så sjeldan syner naturen seg også å vera hjelp – særleg kan storm og vind vera gode å ta til for den som skal fram.

Vi har kanskje lett for å sjå litt for overflatisk på skildringane. Vi seier som så at "alle eventyr dreier seg om en gutt eller jente som får oppgaver som de løser, og etter det lever de lykkelige alle sine dager – "

Vi burde kanskje gå litt meir inn i stoffet og spørja oss sjølve: Er det ikkje også ulike vanskar dei møter? Kva med dei ulike skogane dei dreg igjennom? Sølv og gullskog som ein ikkje må røre, men som nærmast klenger seg innpå, den mørke skogen der jenta sit aleine og græt, nei, "skog" tyder ikkje det same i kvart tilfelle.

Dersom vi så konsentrerer oss om dei tilfella der folketradisjonens naturskildringar heilt tydeleg skildrar eit sjeleleg mørke, da må vi nokså snart laga to nye grupper: Sume tider er mørket gjennomlevd, og mennesket kjem atter ut i lyset. Andre gonger blir mennesket borte i mørkret.

Det er alment kjent at kunstnarar kan ha særleg tunge stunder i sine liv. Enkelte mystifiserer det, vil gjera det til noko bortimot galskap, men lat oss no halde oss til dei faktiske forholda: Veldig mange har – som Dante – opplevd at dei ein gong midt i livet har måtta stanse opp og ta eit oppgjer med seg sjølv. Kva var mitt utgangspunkt? Kva hadde eg venta meg av livet, kva gjorde eg, korleis kom eg hit, kva slag synder har eg gjort, og kva slag gode ting var det eg ikkje gjorde? Det kan bli mange mørke stunder for både leg og lærd av slike spørsmål. Men det er ikkje berre sjølvgransking som kan skapa tunge stunder. Det blir ikkje færre mørke stunder av at vener ein hadde tillit til, vender ryggen til ein. Kva som enn ligg bak, er det ein ting som står fast: Alle menneske opplever tunge stunder –

Men eg vil påstå at det som skil ein kunstnardepresjon frå det vanlege menneskets kamp med seg sjølv, er at kunstnaren ikkje berre driv kampen for seg sjølv, men kjenner seg tvungen til å formulere og formidle for fleire. I den samanhengen kan det skje – slik som det skjedde før andre verdskrigen – at fortvilte åtvaringsbøker ser dagens lys. Når ein nemleg heile tida forholder seg til heile samfunnet, kan ein koma til å sjå utviklingsvegar som andre ikkje får auge på.

Men i denne samanhengen møter vi ein vanske vi kanskje ikkje har vori førebudd på: Dei skildringane vi har av dei mørke skogane i menneskelivet, er nettopp frå dei som klarte å leva seg gjennom det.

Her har vi Dantes guddommelege komedie, der han får hjelp av fornuftens røyst, gjennom Vergil, og av same slaget er Draumkvedet. Frå Draumkvedet kjenner vi vers som minner om eventyrets skildringar: Olav Åsteson må over tornete mark, kleda går i stykkjer, og neglene med, så vondt er det å ta seg fram. Han har vori seg "upp med sky og nedatt med svarte dikje" – som ei god skildringa av korleis ein kan føle seg når ein samanliknar det gode menneska kan gjera mot kvarandre med det vonde menneska kan gjera mot kvarandre. Når vi høyrer om ein som bar kameraten gjennom dødsmarsjen på slutten av siste verdskrigen, da kjenner ein lykke over det mennesket kan yte for sin neste. Da kjenner ein at ein "ser til himmerikje". Men når ein så vender blikket mot sjølve konsentrasjonsleiren, da er det "svarte dikje".

Som sagt: Både Dante og Olav Åsteson skildrar ein kunstnardepresjon som er gjennomlevd. Dei som skildrar den slags depresjonar, er nettopp dei som har klart å leva gjennom. Men vi veit også at det finst depresjonar som er så djupe at menneska ikkje kjem att ved eiga hjelp eller ved fornuftens røyst. Og her er folketradisjonen full av merkelege skildringar – alle sjølvsagt "sett frå utsida". Det er skildringar av folk som blir borte, og bygda reknar med at dei er blitt tekne inn i berget, men det er også skildringar av at dei kjem att etter nokre år, og da er dei underlege –

Når ein så ser nærmare på folketradisjonen, ser ein at også dette med å bli teken i berg, kjem i ulik samanheng. Det kan vera eit bilete på at mennesket let etter seg det særeigne menneskelege og blir hardt og kynisk i sinn. Slik er det brukt i eventyr og folkevise. Men biletet "å bli teken i berg" møter vi også i annan samanheng. Vi møter det i segnene der det ikkje gjeld eventyrets generelle "gut" og "jente" eller "prins" og "prinsesse", men folk som har budd der og der da og da. Vi har mange mange forteljingar om menneske som berre kverv frå samfunnet dei høyrer til i og blir totalt borte. Når forklaringa da er at vedkomande nok er teken i berg, da kan vi moderne menneske kanskje trekkje på skulderen fyrst – men så kjem ettertanken til oss: Er ikkje formuleringa "bli teken i berg" også eit godt uttrykk for det ein opplever når eit medmenneske byrjar lukke seg mot omverda, når det kverv inn i seg sjølv og ikkje maktar leva med i livet lenger? Er det ikkje da som om ei overnaturleg makt tek dette mennesket frå oss?

Eg trur dette er forklaringa på mykje av det vi høyrer om i segn og soge. Og eg trur at medan vår tids legevitskap arbeider med depresjonar ut frå ulik synsstad, talar om kjemiske stoff i hjernen, om det som kan utløse anfall, o. s. b. . , så har folketradisjonen gjevi fulltonande uttrykk for ei oppleving menneska ikring pasienten kan ha.

Snorre Sturluson var ein sakleg og objektiv natur, og da han skulle skrive ned dei gamle sogene, lukte han omhyggeleg ut det han tykte var for fantastisk. Likevel tok han med Ynglingasoga, vår eldste soge, full av eventyrformuleringar og underlege segner. Og nettopp her finn vi soga om Sveigde.

Han må ha vori eit søkjande menneske, eit av dei vi i våre dagar ville kalle "idealist", for han ville ut og "leite etter gudeheimen". Gamle dagars førestellingar om gudar og gudeheim er ikkje som våre, men sett i samband med deira kultur, må ein seia at han vil finne fram til noko større og betre enn menneska. Han søkjer etter det største og beste han har høyrt om. Og han fer ikring med 11 mann – og er sjølv den tolvte. (Tolv er mange stader eit viktig tal – vi hugsar dei tolv disiplane. Men når Jesus fór ikring med læresveinane, var han sjølv den trettande. )

Men medan denne Sveigde ein gong er på vandring for å søkje gudeheimen, sit han ein kveld ved drikkebordet, og når dei går derfrå er både han og mennene hans drukne. Ved ein stor stein ute på garden ser dei ein dverg. Han ropar til Sveigde at her kan han finne Odin. Sveigde spring da inn i steinen, og steinen lukkar seg etter han.

Er dette eldre tiders måte å skildre det på når eit menneske er på leit etter det beste, men ikkje finn fram og til slutt kverv inn i depresjon? Steinen lukkar seg etter Sveigde, og ingen kan seinare få kontakt med han –

Denne gamle soga fortel hendingane slik, og våre moderne spørsmål stoppar opp, like eins som mennene til Sveigde stoppa opp framfor steinen.

Kanskje dette er ei av våre eldste skildringar av ein depresjon? Tankane går til folkesegnene med liknande innhald. Der kjemper omgivnaden meir imot når dei trur eit menneske er "teki inn i berget", dei bruker kyrkjeklokker, dei går manngard for å bringe den som har blitt borte frå samfunnet tilbake –

I våre dagar ringer vi ikkje fyrst og fremst med kyrkjeklokker, vi appellerer til leger og krev medisinering. Og likefullt kan vi stundom bli ståande makteslause, som venene til Sveigde framfor steinen.

Legg att ein kommentar